Alegorya Ng Langgam

Abril 2, 2014

Pinuna ko ang langgam, ‘Bakit ganyan ka maglakad?’ Sumagot ang langgam, ‘Normal ang lakad ko, ba’t ganyan ka mag-isip?’

At ibinuton ko ang sisi sa aking mga mata. Sumagot ang mga mata, ‘Tama ang aking nakita, mali ang iyong pandinig. Di naman nagsasalita ang langgam.’

Ritwal

Marso 29, 2014

20140329-221323.jpg
Ihanda na
Ang kagamitan
Sa pagpapalayas
Ng masamang ispiritu.

Huwag kalimutang
Mag-babay,
Kumaway
Sa kaluluwang
Tarantang lumalabas
Sa katawang lupa.

Wala na ang lagnat
Hupa na rin
Ang maling akala.

Hala lakad,
Pauwi,
Para harapin
Ang tunay ritmo ng buhay.

Nakalimutan ko pala
Na magbayad sa babaylan.

Cultural Mapping

Pebrero 28, 2014

20140228-210830.jpg
Sa Dewil ko unang sinubukan ang Community-Based Rural Tourism program ng opisina noong 2008. Dito rin ang unang pagkabigo ng nasabing programa. Nawala ang pag-asa kong isulong ang ideya at tumalungko na lamang sa realismo ng buhay.

Ngunit matapos kong magsilbing interpreter sa isang museologist sa Sibaltan, dun ko nakita ang kulang sa proseso: ang cultural mapping. (Syanga pala, ang Dewil at Sibaltan ay mga barangay sa Silangang bahagi ng El Nido, Palawan.)

Ayun, nag-panic na kami sa pag-mamapa ng Dewil. Mapa dito, mapa doon. At sa ginawa naming workshop, dun ko nakita ang dalawang bagay na hindi ko naungkat noong 2008: ang kakaibang ekosistem sa loob ng mga kweba at ang mga ritwal ng babaylan.

Noon kase, ang Tourism Office ang nagsabing ang mga bakawan at isla ng Imorogue ang pangunahing lugar pang-turismo ng Dewil.

Ngayon, ang mga taga-Dewil ang nagsasabing meron silang underground river, underground spring at ritwal ng babaylan na nanganganib nang mamatay.

Ayan natulala ako. Ngayon, baliktad na ang aking paniniwala: sila ang mas nakakaalam sa lugar, ako dapat ay tagapag-padaloy lamang.

Umuwi na ko.. ..at isinulat ang unang yugto ng pangangasiwa ng taga-baryo sa kanilang industriyang turismo.

Virtual Water

Enero 11, 2014

20140111-172508.jpg Nasa training ako noon sa bansang Hapon nang lubos kong naunawaan ang ibig sabihin ng ‘Virtual Water.’ Natutunan ko ito sa lektyur na ginanap sa University of Okinawa matapos ang aming pagsasanay sa Nature School.

Ang Virtual Water ay ang dami ng tubig na nagastos sa isang produkto. Halimbawa, ang saging na ini- export ng Pilipinas sa Japan: gumastos ng tubig ang kumpanya upang ito’y diligan; tubig din ang ginamit sa paghugas ng mga bunga bago ilagay sa sisidlan. Isang ordinaryong saging ang dumating sa Japan ngunit sa mata ng mga siyentipiko, ang saging na ito ay may bakas ng virtual water.

Bakit mahalaga ang pagsukat ng virtual water? Kasabay kase sa pag-unlad ng isang bansa ang pagkaubos ng tubig nito dahil sa pagsulong ng industriyalisasyon ay agrikultura. Masusing minamatyagan ng mga sayantist ang pinagmumulan ng ating tubig at kung gaano kalaki at kabilis ang ating paggamit.

Kapag ang pinagmumulan ng tubig ay mula sa ilalim ng lupa, ito’y di magtatagal at mauubos. Ayon sa isang propesor ng University of Okinawa, ang tubig sa ilalim ng lupa sa Estados Unidos ay bumaba na ng 40 piye. At pag nagpatuloy, ang agrikultura nila ay hindi magtatagal.

Ang mga ilog ang isa sa mga pinagmumulan ng tubig na hindi nauubos. Ngunit nanganganib na ang mga ito dahil sa polusyon at pagputol ng puno sa kagubatan na siyang nag-i-imbak ng tubig hanggang tag-araw.

Lumago ng 7% ang ating ekonomiya nung nakaraang taon. Gaano kaya ang nadagdag sa dami ng kinailangang tubig sa mga produktong nagawa? Dumami ba ang pinagkukunan ng tubig? Lumawak ba ang mga kagubatan?

Maliban sa usapin ng virtual water ay ang paglago ng populasyon. At tayo ay kasama sa gumagamit ng tubig. Kailangan din nating kumilos. Ang mga mainam na solusyon upang mabawasan ang paggamit ng tubig ay ang paggamit ng tubig-ulan, pag-resiklo ng tubig at ang pagtitipid sa paggamit nito.

Sa mga susunod na siglo, magiging mainit na usapin ang paggamit ng tubig sa mundo. Kaya ngayon pa lang, simulan na natin ang pagtitipid sa paggamit ng tubig, ugaliin nating magtanim ng mga puno sa gubat, iwasang magtapon ng basura sa ilog at isuplong sa kinauukulan ang pumuputol ng puno sa gubat. Mga maliliit na bagay lamang ito ngunit malaki ang maitutulong sa kapwa.

2013 in review

Disyembre 31, 2013

The WordPress.com stats helper monkeys prepared a 2013 annual report for this blog.

Here’s an excerpt:

The concert hall at the Sydney Opera House holds 2,700 people. This blog was viewed about 40,000 times in 2013. If it were a concert at Sydney Opera House, it would take about 15 sold-out performances for that many people to see it.

Click here to see the complete report.

1483049_10151849191807099_503970433_nKamakailan lamang, tinanghal ng Travel + Leisure Magazine ang Palawan bilang pinakamagandang isla sa buong mundo. Hindi na tayo magtataka dahil ang Palawan ay merong dalawang World Heritage Site, ang Puerto Princesa Underground River at ang Tubbataha Reef. Maliban dito, nariyan din ang magagandang destinasyong pangturismo tulad ng Port Barton, El Nido at Busuanga. Nasa Palawan din nakapaloob ang 8 na protected areas, 690,000 ektarya ng gubat, 42,500 ektarya ng bakawan, mahigit 447 specie ng bahura at 279 specie ng ibon.

Ang Palawan ay isa sa ilan na lamang na natitirang yaman ng Pilipinas. Ngunit sa kabila ng kanyang kagandahan, may isang higanteng kumpanya, ang DMCI, na nagnanais magtayo ng planta ng coal sa munti niyang bayang Aborlan. Kataka-takang inaprubahan ng lokal na pamahalaan, mula barangay hanggang munisipyo at hanggang pamahalaang probinsyal ang pagtatayo ng naturang planta sa kabila ng pagtutol ng mga mamamayan ng Aborlan. Ang tanging sangay ng gobyerno na tumutol sa proyekto ay ang Palawan Council for Sustainable Development [PCSD]. Kasabay ng pagtutol na ito ng PCSD ay ang isang malawakang protestang ginanap noong Nobyembre 28, 2013.

Maging ang mga alagad ng sining ay nakiisa sa protesta. Noong Disyembre 1, 2013 binuksan ang isang art exhibit sa Robinson’s Palawan bilang protesta sa pagtatayo ng nasabing planta. Ang exhibit ay magtatapos sa Diyembre 6 kung saan magkakaroon ng kosiyerto si Lolita Carbon ng ASIN.

Kasama sa kilos protesta ay ang sulating ito na nagnanais na iparating sa inyo ang mga paglilinaw sa mga sumusunod na isyu:

1. Hindi ang kakulangan sa power generators ang dahilan ng malawakang brown-outs. Ang tunay na dahilan ay ang hindi matinong pamamahala ng pamamahagi ng kuryente. Sa katunayan, 54 MW na kuryente ang kayang ibigay ng Palawan Mainland Grid ngunit ang pinaka-malalaking kable na dinadaluyan ng kuryente ay hindi akma sa ganito kalakas na daloy.

2. Hindi totoong walang nagawang plano na magtayo ng renewable energy source sa Palawan. Katunayan, mula pa 2007 limang proposals na para sa hydro-electric power plant ang isinumite sa pamunuan ng PALECO [Palawan Electric Cooperative] at NAPOCOR [National Power Corp.] Nagkaroon din ng proposal para sa bio-mass at solar energy.

3. Hindi totoong mahal ang renewable energy. Bagaman malaki ang kapital na kailangan sa hydro-electric at solar power plants, maliit lamang ang babayaran ng mga gumagamit dahil mababa ang operational costs ng mga ito. Maliban dito, ang mga konsyumer ng renewable energy ay di saklaw ng 12% Value Added Tax [VAT].

4. Hindi totoo ang konbersyon mula coal patungong biomass ng gatong ng planta sa loob ng 3 taon. Ito’y isang panlilinlang dahil ang ganitong konbersyon ay mangangailangan ng kumplikadong teknolohiya na napakamahal.

5. Hindi rin totoo ang “Clean Coal Technology” na pinangangalandakan ng DCMI. Sa katotohan, wala pang teknolohiya para gawing malinis ang usok na lumalabas sa coal power plant.

Lubhang napakahalaga ang isyung ito dahil kapag magagawa nila ito sa Palawan, mas lalo na sa lahat ng bahagi ng bansa. Hindi kaila sa atin na umiinit na ang klima ng mundo at ito’y nagdudulot ng malalakas na bagyo tulad ng Yolanda. Sa puntong ito, dapat na nating tutulan ang anumang magpapalala sa patuloy na umiinit na mundo at isulong natin ang malinis na pagmumulan ng enerhiya.

Wag mag-alala, hindi pa huli ang lahat. May magagawa ka pa..

Wing Luke

Nobyembre 6, 2013

DSC_2739Sa lahat ng napuntahan naming museo sa Seattle, ang Wing Luke ang naging palaisipan sa akin. Ang Wing Luke ay isang museo kung saan pinapakita ang buhay ng mga asyano sa Washington noong ika-16 na Siglo. At doon namin nalaman na maliban sa mga intsik, may mga Pilipino nang namumuhay noon sa Amerika upang buhayin ang pamilya. Meron na palang OFW noon.

Nagustuhan ko ang Wing Luke dahil may lumulutang dito ang kwento ng tao kesa sa mga artifak, mas mararamdaman mo mo ang pasakit at mga kabayanihan ng mga asyano noon. Mamamangha ka kung papaano nila tiniis ang pagmamaltrato ng mga puti.

Ganitong museo ang gusto kong mangyari sa aking lugar, ang Sibaltan. Gusto kong ikwento ang payak na pamumuhay ng mga tao doon, ang kanilang pagkamulat upang protektahan ang kulturang yaman at higit sa lahat kanilang pagsisikap na bantayan ang kanilang likas yaman na pilit sinira ng mga karatig baryo sa pamamagitan ng ilegal na pangingisda at pagto-troso.

Isa pang magandang halimbawa ng Wing Luke ay ang pagkasangkot ng mga tao sa pagbuo ng exhibit. Para sa akin magiging ganap ito sa Sibaltan kung ang mga tao na rin ang tatayong curator. Ang ideyang ito ay Tinutulan ni Jessica Rubenacker, ang curator ng Wing Luke. Ayon sa kanya, teknikal ang curation at di akma sa ordinaryong tao lamang.

Lumipas ang mga araw, patuloy ang aking pagmumuni. Tama sa Jessica, mas alam nila kung ano ang maganda at kung ano ang pangit pagdating sa museo. Ngunit gusto kong isakripisyo ang ganda para lang maipagmalaki ng mga taga Sibaltan na sila man ay may kakayahan sa exhibit. Sa tingin ko iyon ang magiging kagandahan titingkad sa harap ng mga panauhin, ang kwentong ang mga tao mismo ang nag disenyo lahat sa museo. Isinangguni ko kay Dr. Peter Lape ang ideyang iyon at s’ya ay sumang-ayon.

Sa aking pag-uwi ng Pinas, buo na sa aking isipan ang “Community-Based Curation Training.” Nasa akin na rin ang mga pangalan ng mga ekspertong maaaring makatulong sa proyekto. Sana maging matagumpay, sana’y mabuo ang kwento para mga dadalaw sa aming payak na pamayanan.

Picturesque

release the endorphin

Pinay Unlimited

I don't want to be defined.

Likha ng Kamay

Artisans of the Aborlan Arts Program

sibaltan

a peaceful village by the sea ~ east el nido, palawan

Retired? No way!

Discovering my new island home

Sustainable tourism in action

The official website of El Nido Resorts' Environment Department

Mga Sulating Pilipino

...mga larawang isina-titik

kuntra krusada

Laban sa Kultura ng mga Hari

Bagong Pananaw

Ang paglalakbay ni Fransisko Kiamko (Pagtuklas sa Isang Moralidad na Walang Diyos o Relihiyon)

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 28 other followers