Iginuhit Ko Sa Mga Basag Na Bote

Artwork by Kutchai Jovi

Ayaw kumalma ng aking emosyon. Tila napipigtas na ang aking mga litid sa pagkontrol ng aking hininga. Kakarampot na lamang ang matitinong hibla sa aking utak. Tila nagtatampo pa ang huling bulateng pipirma upang tuluyan na akong pumanaw sa mundong tila hindi sumakto sa lahat ng aking naisin. Powtek! Lalo niya lang pinahahaba ang aking paghihinagpis!

Malamig ang hangin at madilim ang paligid. Aninag ko lamang bahagya ang mga puno dahil sa malamyang sinag ng mga bituin. Umambon-ambon pa at tila yata gustong ako’y sipunin. Nanunuot ang lamig sa aking mga buto. At ang mga huni ng kuliglig ay tila nangungutya na hindi na darating ang aking hinihintay.

Ayan! Nakikita ko nang naglalakad papalapit si kamatayan. Papalapit…   …banayad ngunit marahas ang hakbang…  …tila nais akong magimbal sa kanyang presensiya. “Utot mo, Kamatayan! Ikaw talaga ang hinihintay ko!” Di natinag si kamatayan sa aking tinuran. Nagpatuloy siya sa paglapit. “Di na biro to!” bulong ko sa sarili. Unti-unti’y nakaramdam ako ng pag-nginig ng aking tuhod. Pinagpapawisan ako nang malamig. Parang binabayo ang aking dibdib. Lalong lumalakas ang kabog habang sya’y papalalapit. At mula sa karimla’y aking naaninag ang kanyang mukha. “Siyet! Sinasabi ko na nga ba’t hindi na biro ‘to!”

Medyo napahiya ako nang dumaan lamang sa harap ko si Kamatayan. Hindi pala ako ang pakay nya. Malayo na si Kamatayan ngunit nagtataka pa rin ako. Bakit hindi niya pinigtas ang aandap-andap kong buhay? Namnamin ko man ang anghang ng metapisika at magpatihulog sa balon ng lohika ay wala akong mahahagilap na sagot. Tikom ang bibig ng agham nang mga sandaling iyon. Tila ang musika na lamang na nagmumula sa lumang radyo ang nagbibigay sa akin ng pag-asa.

Natagpuan ko na lang ang aking sarili sa loob ng isang bar. Umiinom ng isang boteng beer. Tila gustong lunurin ang bulateng ayaw pumirma at tahimik na nananahan sa mga likaw ng aking bituka. Sinamahan ko pa ng lahat na maanghang na pulutan na nasa menu. Gusto kong iparamdam sa kanya ang impiyernong dulot ng siling labuyo at gusto kong maluha-luha siya sa paghapdi ng kanyang mga mata.

Lango na ako sa ikalimang bote ng beer. Bangag na ako sa kapangyarihang sumasangguni sa aking guni-guni. At ang aking budhi’y pinamanhid ng aking pagmamalupit sa isang nagmamagaling at nag-i-inarteng bulate. Sargo na aking mata habang papauwi. Suray na aking lakad ngunit malinaw pa sa sikat ng araw ang pagnanasang magpagupit sa byuti parlor na aking nadadaanan. Bago ko lang napansin na yelo na pala ang aking nilalakaran.

Natisod ako at nadapa. Wala na akong lakas upang bumangon pa. Tanging paghabol na lang sa hininga ang aking nagawa at ang mga marahang katagang…    …”Magbabago…   …ang sistema, aahon tayo…   …sa kahirapan.” Nasundan ito ng mahabang katahimikan…    …at ng malalakas na mga hilik.

Alam kong babangon pa ako bukas…    …upang ipagpatuloy ang pagsasaliksik. At alam kong bukas makalawa’y magsasalita na rin ang agham, mula sa mahabang panahong pananahimik. At pagtitibayin niya ang aking sapantahang dinurog ng iskeptisismo…    …ang teoryang wala pa ring mintis ang Combantrin.

Hinahon

Buhay ang enerhiya sa loob,
Hindi mapakali,
Gustong gibain ang mga pader
Na tinawag nilang kabaitan.
Gusto nitong kumawala
At sumambulat sa hangin
Upang tangayin ng along humihikbi sa dalampasigan.

Nginig na ang aking moog,
Ngatal na ang aking kalasag.
Tila daluyong humagupit ang reklamo sa aking katinuan.
Ayoko nang marinig
Ang mga katagang pag-asa.
Ayaw ko nang paniwalaan
Ang pangitain ng pagbabagong anyo.

Dinig ko ang lagutok ng aking litid,
Ramdam ko ang pintig ng aking pulso.
At bawat tiktak ng orasa’y
Nagbabadya ng kawalang-hanggan.
Gusto kong hilahin ang panahon,
Gusto kong hudyatan ang bilis.
Ang isang saglit ay tila dantaong lumilipas.

Ubos na ang aking pasensiya.
Patid na ang aking pisi.
Wawakasan ko na ang pagtitimpi.

Naipakita ko na ang aking kahinahunan.
Naubos na ang aking pagpipigil sa sarili.
Kailangan nang isaalang-alang
Ang naghihingalong eksistensiya.

Dapat sana’y nakinig ako.
Pinaniwalaan ko sana ang mga dalubhasa.
Tama nga pala ang sinabi ng doktor…

…masama talagang pigilin ang utot.

Istyudent Anatomi

Mga titser…   …halina at suriin natin ang anatomiya ng ating mga istudyante. Mahalaga kase na malaman natin ito upang magamit natin ang tamang pamamaraan sa pagtuturo. Bagaman may pamantayan ang mga institusyong ating pinagsisilbihan, kelangan din natin ng akma at epektibong istratehiya. Kadalasan kase, masyado tayong naging komportable sa ating mga nakagawian. Ang ilalahad ko sa inyo ay lagom ng pilosopiya lamang at hindi ang mga istratehiya mismo. Mula sa pilisopiyang ito, kayo na ang bumuo, maghagilap at sumaliksik sa mga teknik na kelangan nyo sa pagtuturo. Dahil hindi lahat ng pamamaraan ay akma sa kapaligirang ginagalawan ng mga istudyante, piliin nyong mabuti ang mga ito.

1. Atensiyon. Sa pagtangkilik sa telebisyon, cell phone, kompyuter at mga pirated na DVD, bumaba ang average attention span nating mga Pilipino. At eto ang dapat mong sukatin sa mga istudyante. Sa mga may matataas na attention span, pwede ang nakagawiang pagtuturo agad ng detalye ng paksa. At paki-usap lang ‘wag mo naman ituring silang sinumpa kung mababa man ang atensyon ispan nila. ‘Wag namang isisi nang husto ito sa mga gadget na pinauso ng teknolohiya. May mabuti namang dulot iyon. Di lang natin alam na tumataas ang kanilang intuitive IQ sa mga bagay na gustong gusto nila. Yun nga lang selective ang katalinuhan na ito kaya kelangan nating akitin ang kanilang atensiyon patungo sa leksiyon. Kung magagawa natin ito, epektibo nating maikikintal sa isip nila ang lagom ng leksyon at unti-unti ang mga detalye nito. Bahala ka na kung gagamit ka ng jokes, visual aides, kwento, tula, awit o video. Kung kinakailangang sumayaw at mag-split gawin mo. Siyempre ingatan mo pa rin ang reputasyon mo habang ginagawa ang mga nabanggit na proseso.

2. Enerhiya. Kung sa una ay tayo ang kulang sa pansin, dito sa ikalawa ay sila ang uhaw sa atensyon. May mga istudyante na nasobrahan yata sa enerhiya o hyperactive. Sila ang mga istudyanteng di mapakali sa upuan, lakad nang lakad, di maubusan ng kwento at lahat ng pwedeng butingtingin ay kakalikutin. Huwag mo naman silang husgahan agad at igapos sa kanilang silya, turukan ng pampakalma o kaya’y kandaduhan sa locker. Di mo ba alam na ang ganitong mga istudyante ang magdadala ng pagbabago sa lipunan? Hindi lang kase natin nagagabayan sa tamang direksyon ang kanilang mga enerhiya. Pwede ka namang gumamit ng mga activity na akma sa daloy ng kanilang mga enerhiya at magtutulak sa kanila na makisangkot nang lubos sa iyong leksiyon.

Kung pagagalitan mo ang mga ito ay mas lalong bababa ang kanilang self-esteem na pinababa na marahil ng kawalan ng atensyon sa kanila ng kanilang magulang. Kung di naibigay sa kanila sa bahay ang hinahanap nilang personal na paglago, nawa’y ‘wag nating ipagkait ito sa apat na sulok ng silid-aralan.

3. Paghusga.  Bawat istudyante ay may kanya-kanyang paghusga sa iyong mga itinuturo ayon sa kapaligirang kanilang ginagalawan, kemikal na dumadaloy sa kanilang katawan at mga imaheng naglalaro sa kanilang imahinasyon. ‘Wag mong agad-agad na tawaging bobo kung mali ang kanilang paghusga sa leksyon mo. Alamin mo muna ang kanilang perspektibo at kung bakit nila nasabing gayun nga.

Mabisang paraan ang obserbasyon ngunit ‘wag ka lang tumingin sa iyong naririnig at nababasa sa kanilang pagsagot at pagsusulit. Minsan ay may mas malalim na paghusga na hindi naiihayag dahil sa hiya o pag-aalinlangan. Ito ang mas lalo mong bigyan ng atensyon. ‘Wag mong hayaang iilan lang sa klase ang nagpapahayag ng kanilang paghusga. Sikapin mong magsalita ang mga tahimik sa klase. Kung ayaw pa rin, hinahon lang, marami pa namang paraan. ‘Wag mo namang gamitan ng torture tulad ng paglulublob sa kanila sa tubig o kaya’y pagkuryente sa kanilang mga daliri sa paa’t kamay.

Maganda ring tingnan kung sa kanilang paghusga ay gumagamit sila ng isip o damdamin. Pareho namang mabuti ang dalawa ngunit kelangan nila ang bawat isa upang magkaroon ng balanse. Madali mong matuturuan ang palaisip na tao kung lohikal ang iyong pamamaraan ngunit matututo syang makipagtalastasan nang mas maayos kung lalagyan nya ng dadammin ang kanyang pagpapahayag. Ang madadamin naman ay madali mong makukuha sa lebel ng emosyon ngunit marapat ding turuan sya ng lohika upang magkaroon ng direksyon ang kanyang enerhiya.

4. Imahinasyon. Kadalasan pag masyadong seryoso ang ating pagtuturo at natapat pa sa mga oras ng dalaw ni antok, napupuno ng drowing ang kanilang mga notbuk. Huwag mo namang pagpupunitin ang kuwaderno at ipakain sa kanila. Kung sakaling madiskubre mo na mukha mo na pala ang idino-drowing nila, aba, matuwa ka dahil mahal ang magpa-portrait. Hingiin mo na lang sa kanila at ipa-frame agad. Ngunit kung nilagyan na nila ng sungay ito, aba, may karapatan ka nang mag-ala Incredible Hulk sa harap nila.

Maganda siguro kung meron kang mga module na hahamon sa kanilang malikot na imahinasyon. Di lang kase natin alam na ang imahinasyon ay higit na mas malakas sa verbal IQ bagamat ang huli ay kailangan pa rin upang lubos na maunawaan ang una. Tulad ng nasabi ko sa mga naunang post, malaki ang papel ng imahinasyon sa paglago ng kaisipan. Ito ang magiging dahilan ng pag-unlad at pagbagsak ng lipunan o pagkatao. Kaya kailangang tutukan ito upang magamit sa tama ng mga mag-aaral.

Marami pang dapat halukayin sa anatomiya ng ating mga istudyante ngunit sa kasalukuyan ay wala na akong mapiga sa aking isip. Kayo na lang siguro ang magdagdag. Sana kahit papaano ay nakatulong ito sa inyong pagtuturo. Mahirap halukayin ang laman-loob ng mga mag-aaral at napakahirap igiya ang mga ito sa tamang kalalagyan. Kailangan dito ng hinahon at dedikasyon. Ngunit sa huli ay mapapawi ang pagod mo kung nakikita mo na ang resulta.

Siyet! Sira Ang Momentum Ko!

Inertia…     …isang nakakatakot na termino kung baguhan ka sa mundo ng physics. Panahon pa lang ni Aristotle ay napag-uusapan na ito. Ayon sa kanya kapag ang isang bagay ay ibinato, patuloy ito na maglalakbay kapag ito’y nasa isang kalawakang walang laman o vacuum dahil sa pwersang tumutulak dito. Ang prinsipyong ito at ipinaliwanag ng mas malinaw ni Galileo Galilei at Sir Isaac Newton. Ayon naman sa kanila kahit wala na ang pwersang nagtulak dito ay magpapatuloy ang paglalakbay ng bagay na ibinato. Dagdag pa niya na ang mga bagay ay may nakapaloob na resistensiya sa pagbabago ng paggalaw, bilis o direksyon at iyon ay tinatawag na inertia.

Ayon sa ibang siyentipiko, hawig lamang ang inertia sa momentum ngunit magkaiba. Hawig lang talaga at di magkamukha. Ang inertia daw ay nakasalalay sa mass at acceleration ng bagay habang ang momentum ay sa mass at bilis bagaman kapag tumaas ang momentum ay tumataas din ang inertia. May nagsabi naman na pormula ng momentum ay P=mv…     …P para sa momentum; m para sa mass at v para sa volocity habang ang pormula naman ng inertia ay F=ma…    …F para sa inertia; m para sa mass at a para sa acceleration. Paano naman kung hindi na dumadagdag ang bilis? Ibig sabihin ba’y wala nang inertia? Ang gulo ng mga siyentipiko. Baka malaman na lang natin sa huli na iisa lang pala sila.

Balik tayo dun sa pormula ng inertia. Kung maging zero ito, syempre magiging zero rin ang inertia. Ibig bang sabihin, kapag naglalakbay sa bilis na di nagbabago ay wala nang inertia? Ibig bang sabihin, wala na itong resistensiya sa pagbabago ng direksyon? Maniniwala pa ako kung ganito ang pormula…    …F=ma+ma`. Ang a ay ang huling acceleration na nagbigay ng inertia at ang a` ay ang kasalukuyang acceleration na nagbibigay ng karagdagang inertia. Ibig sabihin manatili ang inertia [hindi nga lang nararagdagan] kahit na ang bilis ay di nagbabago. Siyempre hindi kayang maging zero nito dahil pinaghiwalay na sila ng + sign. Kung magkaroon ng salungat na acceleration siyempre babawas ang inertia dahil magiging negative ang ma`. At dapat pareho ang a` sa a upang tuluyan mawala ng inertia at marating ang complete rest.

Pagdating sa direksyon ang mas malakas na pwersang direkyon ang mananaig ngunit maiipluwensyahan pa rin ng direksiyon ng mahinang pwersa at mabubuo ang pinasanib sa direksiyon. Tawagin na lang natin itong absolute inertial direction. Hindi ko na kayang i-express ang pormula nito dahil nakalimutan ko na ang aking calculus [patulong naman sa mga math majors dyan]. Pero mukhang wala tayong mabubuong matinong pormula dito dahil nga absolute. Nakabatay kase ang siyensiya at matematika sa relativity. Iguguhit ko na lang at ia-upload later kung ma-piktyuran ko na ang aking mathematical model.

Sa pagsalpukan nila ay mabubuo naman absolute inertia. Ipagpalagay na lang natin na ia ang simbolo niya. Ipagpalagay natin na ganito ang pormula ia=F+F`+F“. Ang F ay ang kasalukuyang inertia ng naglalakbay na bagay, ang F` naman ay ang pwersa ng sumalpok na bagay sa kanya at ang F“ ang pwersa naman ng isa pang sumalpok na bagay at aabot ito ng F““““` at mapasawalang hanggan habang may isa pang sumasalpok na pwersa. Kawawa naman ang bagay, lamog sa mga sumasalpok sa kanya.

Ang bawat bagay sa uniberso ay may absolute inertia na siyang kabuuan ng lahat ng pwersang nagpabilis, nagpalihis o nagpabagal sa kanya. Sa aktwal ay walang bagay na nasa zero inertia. At walang sapat na salungat na pwersa na maaring magpahinto dito at ilagay ito sa absolute state of rest. Bagaman hindi pwede sa aktwal, mathematically possible pa rin to. Ito yata ang isa sa mga bagay na nakaligtaan ng mga particle physicist na gumawa ng Large Hadron Collider. Dahil tama sa kanilang kalkulasyong matematikal, inakala na nilang kaya nilang makalikha ng Boson particle. Hindi sapat ang kanilang makina upang tapatan ang pwersang nagtulak sa lahat ng bagay sa uniberso palayo sa sentro nito.

Gusto ko pa sanang isulat ang pagkurba ng direksyon ng inertia. Marami pa sana akong tatalakayin tungkol sa inertia ngunit sumasakit na ang tiyan ko. Siyet! Nasira momentum ko! Sa sunod na artikulo na lang natin pag-usapan ang direksyon ng inertia at ang mga bagay na nakakaimpluwensiya dito tulad ng friction, gravity at tsismis. Bakit tsismis? Sa susunod ko na lang ipapaliwanag kung paano nito naaapektuhan ang inertia. Para naman medyo curious kayo kunwari.

Ba’t Ka Nagmamadali?

Velocity…    …isang mahalagang bagay sa mundo ng pisika, palakasan, ekonomiya, teknolohiya at edukasyon. Dito nakasalalay ang paglipad ng eroplano, tagumpay ng negosyo at karangalan ng isang manlalaro. Dito rin kadalasan sinusukat ang kakayanang mag-isip sa mga paaralan. Dito rin lagi nakasalalay ang pagkapanalo sa mga digmaan at mga kompetisyon.

Naging matagumpay ang ating atletang si Manny Pacquiao dahil sa pambihirang bilis ng kanyang kamay sa suntukan. Nanguna rin si Lydia de Vega sa Asya noon dahil sa bilis n’ya sa pagtakbo. Ang mga pulitiko naman natin ay mabibilis din, hindi sa pagtakbo sa pulitika kundi sa pagnanakaw sa kaban ng bayan. Tila madyikero sa bilis ang kanilang mga kamay na halos di natin namamalayan na limas na ang mga ibinayad nating buwis.

Lango ang mundo ngayon sa bilis ng paggalaw. At lahat ay halos nagmamadali. Bawal mahuli sa pagpasok sa trabaho dahil apektado ang produksyon at pagbibigay serbisyo. Lahat ay nais mauna upang makatanggap ng pagkikila,  promosyon o kaya’y pera. Patuloy ang mga imbensyon ng mga pinakamabibilis na sasakyan. Pero teka, ano nga ba talaga ang velocity?

Sa siyensiya, ang velocity ay sinusukat batay sa nalalakbay na distansya sa loob ng panahong nagamit. ‘Ika nga, “Belositi is ekwal to distans dibayded bay taym.” Pagkatapos mag-dibay-dibay gamit ang iba’t ibang bersiyon ng velocity formula ay lalabas ang mga resultang tulad ng 50 kph, 30 knots,  80 heartbeats per minute at 100 bilyun per yir [reyt kunwari ng mga ninanakaw ng mga pulitiko sa kaban ng bayan].

Galing nilang mag kompyut ng velocity ngunit ano ba talaga ang velocity? Hala! Saan natin hahanapin kasagutan dito? Hmmmnn…    …hindi mo mababanaagan ang esensiya nito sa mga pormula lamang. Halina’t suriin natin ang teorya ng pantas na si Galileo Galelei. Ayon sa kanya ang bilis ay nakabatay lamang sa mga katabing bagay o mga nadadaanang bagay. Halimbawa, hindi mo mababatid ang bilis ng barko kung di mo makikita ang dinadaanan nyong dagat o isla. Gayundin sa eroplano, matatanto mo ang bilis nito kung dudumadaan kayo sa ulap o titingnan mo ang paggalaw ng mga lupa sa ibaba.

Ayon kay Galileo, “…any two observers moving at constant speed and direction with respect to one another will obtain the same results for all mechanical experiment…” Ano naman ibig sabihin nito? Aba, ewan ko! Dapat mag-respetuhan daw, heheh. Ayon sa aking pagkakaunawa, lumabas daw sa ekperimento ni Galileo at iba pang mga siyentipiko hanggang sa kasalukyan na kinakain ng velocity ng mga gumagalaw na bagay ang bilis ng mga bagay sa loob nito. Ang bilis mong maglakad sa loob ng bahay ay kasimbilis ng paglalakad mo sa loob ng eroplano. Samakatwid, ang velocity ay hindi absolut kundi relativ.

Bagaman napakalaki ng kontribusyon ng Theory of Relativity sa pagsulong ng pandaigdigang agham at teknolohiya, hindi ako sang-ayon na relativ lamang ang bilis. Para sa akin ang esensiya ng velocity ay ang absolut na paglalakbay. Naglalakbay ang bawat bagay sa uniberso, taglay ang inertia at tumatawid sa mga absolute locations sa iisang absolut at linear na direksyon, maliban lamang maimpluwensiyahan siya ng gravity ng nadadaang bagay sa kalawakan [saka na natin talakayin ito kapag pinag-usapan na natin ang inertia at friction sa mga teorya ni Galileo at Newton]. Hindi nakabatay ang bilis sa mga katabi ng bagay kundi sa kanyang buwelo o inertia.

Ang absolute velocity ay ang lagom ng magiging direksyon at bilis ng lahat ng bagay sa paligid at madadaanan nya. At ito’y hindi maaring sukatin tulad ng relative velocity.  At wari ko’y sa aktwal ay walang bagay na walang absolute velocity. Ito’y batas ng kalikasan na ang lahat ng bagay ay maglakbay, mabagal man ito o mabilis. Basta lahat ay may obligasyong gumalaw dahil lahat sila ay apektado ng prinsipyong lahat ng bagay ay nagbabago.

Kung meron mang bagay na nasa estado ng absolute stillness ay hindi ko alam…   …di naman ako diyos para malaman kung sa sentro ng uniberso, na tinawag nilang “Cosmic Egg,” ba ay may naiwang masa na itinulak paloob sa lahat ng direksyon upang manatili at mawalan ng inertia. Kutob ko lang ay wala. Meron sigurong superbagal na waring di umaalis ngunit may velocity pa rin.

Kung meron mang physicist na maligaw at makabasa nito, paki-tuwid lamang po kung ako man ay naliko at nasadlak sa erehiya. Nais ko lamang na magnilay ang mga mambabasa na huminto muna saglit at limiin ang esensiya ng bilis dahil masyado tayong nakulong sa pagsusukat nito.

Bakit hindi natin itanong minsan sa ating mga sarili, “Ba’t ba lagi tayong nagmamadali? Bat kelangan mong maabot ang deadline? Hindi naman masama ang maging mabilis sa mundong ito. Ngunit mahalaga rin siyempre ang malaman kung ang para saan, saan ang direksyon ng ating bilis at ano ang kahulugan nito sa kabuuang pag-inog ng uniberso.

Na Hurt Ako Dun…

Hapdi, kirot, sakit…
Laman ng panaghoy at hikbi,
Banaag sa mukhang nakangiwi
At sa nginig ng bawat himaymay.

Katarungan ba ang kanyang hatid
O sa liko’y siya ang magtutuwid? ,

Mapapalaya ba nito ang isip
Mula sa presohang tinawag nilang katawan?

Pakiwari ko ito’y sekwensiya
Ng materyang naglalakbay, tumatawid
Sa mga riles ng di matalikdang pagbabago.
Walang lihis, walang mintis
Sa litid ay mananalaytay,
Sa balat mananagana ang mga pasa’t sugat
Hanggang maisakatuparan ang pagdidilim ng isip…

At sa dulo ng dila’y ihahayag ang katagang “Aray!”

Balanse naba ang uniberso?
Nabigyang katarungan na ba ang eksistensiya?
Bakit di umi-ire ang mga batong nagsasalpukan?
Bakit ayaw umangal ang lupang tinatapakan?

Marahil, bahagi nga ito ng proseso…
Ng kalayaan, kamalayan at organikong pag-iral.

At sa pagnanasang makatakas…
Ay nasilayan ko ang lunas.
Sa kakarampot na halaga’y nagawa ko silang tipunin.
Nagkalat sila ngayon sa mesa…
…sandamakmak na mefenamic acid.

Bukas, makalawa’y di na ‘ko magigising
At di ko na muling mawawari…
…ang pag-amba ng kawalan ng pag-iral.

At saka ko mapapagtanto
At buong panghihinayang kong sasambitin…
“Mas mainam palang gamitin ang salompas!”

Titser Ka Ba?

Titser ka ba? Ako naging titser din dati. Sabi nila, ang mga gurong Pilipino daw ang mga bayaning pinagkaitan ng disenteng sweldo. Bakit bayani? Dahil di biro ang makalbo sa kakulitan ng mga istudyante, maglamay magdamag para mag-tsek ng mga pagsusulit at mag-piga ang utak upang gumawa ng lesson plan. At marami ding ang dedikasyon ay nauwi sa pagpapaka-tandang dalaga. Gayunpaman, hindi pa rin sapat ang sweldo upang bigyang katarungan ang pagtitiis ng mga guro.

Teka, ‘wag muna nating pag-usapan kung ano ang maitutulong sa atin ng gobyerno dahil para lang tayong nag-kwentuhan ng science fiction. Pag-usapan natin muna kung papaano ang epektibong pagmumulat sa ating kabataan ngayon. Hindi biro ang ating tungkulin dahil dito nakasalalay ang pagkadapa at pagbangon ng bansa.

Kayo na ang humusga kung epektibo sa sitwasyon nyo ang artikulong ito na pinagtagpi-tagpi ko mula sa aking mga karanasan bilang guro, mga natutunan mula pagdalo sa mga pagsasanay, paglilimi sa epistemolohiya at pagbabasa ng libro sa sikolohiya. Marahil karamihan dito o lahat dito ay alam niyo na at matagal niyo nang ginagawa. Maaaring kulang pa ‘to at meron kayong alam na di ko nabanggit. Malugod ko pong tatanggapin ang inyong dagdag na ideya…

Una, alamin mo ang iyong sarili. Paano mo nga naman maituturo ang kaalaman kung sarili mo’y di mo alam. Siyempre alamin mo ang kakayanan mo. Ano bang natapos mo? Ano’ng mga natutunan mo sa mga seminars at ano na ang napatunayan mo sa larangan ng pagtuturo. Alamin mo rin ang intelektwal mong kakayahan. ‘Wag kang mahiya kung ang IQ mo ay below 70. Alalahanin, hindi IQ ang basehan ng epektibong pagtuturo kundi diskarte at dedikasyon. Maraming guro ngayon ang sobrang talino ngunit di maunawaan ng mga istudyante. Wala rin silang tyaga at pagkukusa na bumaba sa lebel nila.

Kulang ka ba sa kaalaman? Hindi problema yan. Maraming seminars d’yan na pwedeng kunan. Pwede ka namang tumambay sa library para mag-research. Uso na rin ngayon ang internet. Di naman masama kung gagamit ka ng search engines tulad ng google, answers.com at wikipedia. Alalahanin na di porke’t guro na tayo ay nasa atin na lahat ng karunungan. Maging ang mga dalubhasa na ay patuloy pa rin sa pagsasaliksik. Ang pagsisikap na lumago araw-araw ay indikasyon na tayo’y may dedikasyon na maibahagi ang karunungan sa mga nagnanais matuto. Ang hindi pagtanggap sa kakulangan ay pagtanggi sa personal na pag-unlad.

Alamin mo rin ang iyong mga talent. Malaking tulong kung magaling kang magpatawa dahil hindi ka tutulugan ng mga mag-aaral. “Yun nga lang minsan, ang joke mo na lang ang kanilang naaala-ala hindi ang leksyon. Kung korni ka, praktis lang, baka sakali makuha mo rin ang kiliti nila. Pero, kung isang taon na ang lumipas at korni ka pa rin, ‘wag mo nang pilitin magpatawa, baka mas lalong bumaba ang iyong repustasyon. Pwede mo naman gawin ang ibang stunts tulad ng pagkanta, pagsasayaw o kaya’y pagtawid sa alambre.

Alamin mo rin ang iyong ugali. Mainitin ba ang iyong ulo? Malambing ka ba? Mahilig ka bang magsermon? Paano ka magdamit? Istrikto ka ba? Dapat maging totoo ka at tanggapin kung may kulang sa iyong pagkatao at kakayanan. Hindi naman masama kung kulang ka sa abilidad o kaya’y may di kanais-nais na ugali. Kaya mo nga pag-aaralan ito ay upang makagawa ka ng angkop na pamamaraan.

Dapat alamin mo rin ang iyong istudyante. Ang istudyante mo ba ay fast learner or slow learner[mild term sa bobo]? Di porke’t hirap siya umintindi ay talagang sinumpa na siya. Baka naman kase wala lang siyang interest o baka naman sa estilo ng pagtuturo mo ang may depekto. Ikaw na lang ang mag-adapt sa istudyante mo. Tanungin mo rin kung kumain na s’ya. Baka naman dahil gutom s’ya kaya wala syang focus. Baka naman kulang din ang sustansyang binibigay sa kanya ng pagkain nya. Subukan mong patakan ng iodized salt dila nya baka sakaling umepekto. Alamin mo rin ang attention span nya. Kulang ba sya sa pansin? Baka minsan kaya siya magulo sa klase dahil wala sa kanya ang atensyon ng magulang nya. Alamin mo rin ang kanyang mga pangarap at hilig.

Ngayong alam mo na ang tungkol sa iyong sarili at sa istudyante mo, alamin naman natin ang mga prosesong mag-uugnay sa inyong dalawa…

1. Pag-unawa sa leksyon. Huwag mong presure-in ang istudyante mo na mag-memorya ng sandamakmak na mga termino. Ok lang ‘yun basta nauunawaan lang nilang mabuti ang mga kataga. Dahil ang memorized terms ay di nagtatagal ngunit ang pag-unawa dito ay maaaring umabot ng habambuhay.

2. Praktis. Ang mga teorya, pormula at iba pang kaalaman na merong operasyon ay nangangailangan ng praktis. Dahil kahit nauunawaan na nila ito, malilimutan nila ang sequence at magiging madalas ang kanilang pagkakamali sa aktwal na aplikasyon. Kelangan dito ang paulit-ulit na pagsasanay hanggang mabawasan kundi man tuluyang mawala ang pagkakamali. Lagi mo silang bigyan ng math o science problems upang mahasa ang kanilang galing at kumpiyansa sa sarili.

3. Pagbuo ng kumpyansa sa sarili. Napakahalaga nito dahil ito ang magiging barometro ng kanilang pag-gawa sa tunay na mundo. Kaya sa loob pa lang ng silid aralan ay hubugin na ito. Makakatulong ang pagpuri sa kanilang magagandang gawa, ideya o ugali. ‘Wag naman ang di makatotohanang pagpuri dahil pambobola na ‘yun. Baka lalo silang mapasama dahil akala nila’y tama o maganda na ang kanilang ginagawa. Iwasan ang pambubulyaw kung sila’y nagkakamali. Nakakadurog kase ito ng self-steem at nakaka-udlot ng tumutubong pagkamalikhain.

4. Pagpapalabas ng likhang isip. Mayaman ang imahinasyon ng bawat isa. Kaya ang tungkulin nating mga guro ay halukayin iyon. Hayaan nating likha nila ang lumabas at hindi ang sa atin. Dahil baka sa halip na lumabas ang kakilanlan nila sa mga ideya ay anyo natin ang lumabas. Hindi ba’t nakaka-kilabot na pangitain? Kung mauwi sila sa pagngongopya at panggagaya ng gawa ng iba at kung masyado silang umaasa sa mga tinuturo lamang sa kanila, maaaring may kulang sa ating pamamaraan.

5. Paghubog ng mapanuring kaisipan. Ang epektibong guro ay hindi iyong nagtuturo lamang ng leksyon kundi ang naghahamon sa istudyante upang mag-isip at maging mapanuri. Matuwa ka kung dahil sa ‘yo ay tanong na nang tanong mga istudyante mo. Ibig sabihi nito’y nagsisikap silang matuto. Pero depende pa rin sa uri ng tanong nila, kung may sense ba o wala.

6. Pagtahak sa malinaw na direksyon. Kadalasan turo lang tayo nang turo at nakakaligtaan nating ipaliwanag kung para saan ang mga pinag-aaralang mga teorya, pormula at mga termino. Minsan naituro lang natin ang operasyon ng pormula ng skewness sa stat ngunit di natin naibabahagi kung para saan ba ito sa totoong buhay. Kahit magaling na silang mag-compute ng Boyle’s formula, kung di nila alam kung paano ito gagamitin sa aktwal na teknolohiya…    …wala rin itong saysay. Dapat malinaw sa istudyante kung saan ang patutunguhan ng kanyang mga nalalaman.

7. Kasarinlan. Hindi habambuhay ay sa iskul ang mag-aaral. Kaya sa murang idad pa lang ay turuan mo na syang maging resourceful, adaptable at innovative. Makalimutan man nya lahat ng tinuro mo, makakalikha sya ng sariling ideya na baka mas mainam pa sa tinuro mo sa pamamagitan ng sariling pagsisikap. Turuan mo syang tumugon sa hamon ng kanyang kapaligiran at turuan mo syang lampasan ang mga pagsubok ng buhay upang sa huli’y masabi nya sa ‘yo, “Titser, kaya ko na ‘to! Di na kita kelangan sa buhay ko.”

Marami pang mga prosesong pwede nyong idagdag. Nawa kahit papaano’y may nai-ambag din ako sa inyo. At kahit hindi tayo guro, nasa atin pa rin nakaaatang ang tungkulin na magmulat ng ating mga anak, kapatid, kaibigan, kabagang, kabaro at kapanalig. Lugmok na sa kahirapan ang bansa. Nadidimlan na tayo dahil sa panlolokong ginagawa ng goyerno, kapabayaan ng media at mundong nilikha ng konsumerismo. Kung ang sagot mo sa tanong kong “Tister ka ba?” ay “Hindi…    …nawa’y “Oo” ang isagot mo kung may magtanong sa ‘yong “Tutulong ka ba sa pambansang pagmumulat?”

Samakatwid…

Argumentum ad baculum, argumentum ad miserecordiam, argumentum ad populum at marami pang ibang mga nakakalulang termino ang binuno ko habang nag-aaral ng lohika. Sa kasamaang palad ang tatlong ito lang ata ang naiwan sa kukote ko. Ewan ko ba, hindi ako mapalagay sa mundo ng lohika. Sa lahat ng philo subject, ito ang hindi ko maintindihan. Marahil ay wala akong tiyaga sa mga detalye nito. Gayunpaman, nakapasa ako dito dahil memorized ko ang mga termino at nagkataong mabait ang aming guro.

Tutal hate ko na rin lang ang logic at bobo ako dito, sisiraan ko na siya sa inyo. Pero in fairness, nakapa-systematic at napaka-scientific sya. Maihahalintulad ito sa matematika. Napaka-ganda rin ang depinisyon: “the science of correct thinking.” Wow! Apektado ng depinisyong ito ang kaisipan ng buong mundo. Mantakin mo pag may logic ka ikaw ang matino mag-isip at ang wala nito ay erehe, bopol, sintu-sinto o kaya’y bangag sa droga. Ang humulagpos, makatakas, umalagwa’t lumabas sa bakod ni logic ay nanganganib na mapariwara, mangamote at ituring na isinumpa.

Kung ang matematika ang naging lenguwahe ng agham, ang lohika naman ang naging kasangkapan ng pilosopiya sa paghahanap ng katotohanan sa loob ng humigit kumulang tatlong milenyo. Nagkaroon din ng matematikal na pagpapadaloy sa lohika, na tinawag na symbolic logic. Inumpisan ito ni George Boole at Augustus de Morgan noong ika-19 siglo. Napakaganda ng hatid ng lohika sa sangkatauhan. Tinuruan nito ang mundo na mag-isip sa tamang direksyon, maapuhap ang katarungan at magkaroon ng organisadong pamayanan.

Gayumpaman, may mga bagay tayong hindi napansin tungkol sa epekto ng lohika sa kaisipan ng tao. Hindi ba’t ang lohika ay nakasentro sa kaisipang “tama ako at mali ka?” At dahil mali ka, dapat kang tumahimik, magdusa, mapahiya o kaya’y mamatay. Ang matatalo sa argumento ay itinuturing na walang saysay, walang K sa mundo ng pilosopiya, panget at pinagtampuhan ng tadhana.

Ganito ang naging kaisipan ng sibilisasyong klasiko ng mga Griyego at Romano…   …na nasa kanila lamang ang liwanag. At ang mundo sa labas nila ay tinawag nilang barbaro. At sinakop nila ang mundo sa paniniwalang alipin ito ng kadiliman at sila ang maghahatid dito ng liwanag ng agham at kultura. Ganun ang tingin nila…    …cheap ang kultura ng mga barbaro. Sabagay, pakitaan ba naman ng mga ugaling kanto na walang poise at manners…    …siyempre yun ang iisipin nila.

Sa kulturang Hudyo naman ay tinuring nilang marumi at tinaguriang Hentil ang hindi nila kauri. Mahigpit nilang ipinagbabawal ang makihalubilo at mag-asawa ng mga hindi yumayakap sa kanilang paniniwala. Ganito rin ang naging kaisipan ng Simbahang Katoliko. Ang mga lumabas sa canon ng kanyang dogma ay tinaguriang mga erehe at kailangang itiwalag, parusahan o kaya’y lipulin. Maging ang Islam at Protestanteng relihiyon ay nasa ganitong disposisyon. Ito ang dahilan ng paglunsad ng mga krusada, jihad at pagdanak ng dugo noong panahon ng repormasyon.

Tila hindi nakakatulong ang lohika sa pandaigdigang pagkakaisa. Sino ba ang totoong humahawak ng katotohanan gayong bawat isa, bawat institusyon at bawat samahan ay naniniwalang sila ang tama? Baka naman iisa rin lang ang tinutukoy at magkaiba lamang ang perspektibo. Sinasabing mong bulok ang manga at sinasabi ko namang hindi gayong pahero tayong tama dahil magkaiba tayo ng anggulo sa pagtingin sa manga. Nakaharap sa ‘yo ang bulok na bahagi ng manga samantalang nakaharap sa akin ang bahaging malinis.

Nang mapagtanto ko ‘to, unti-unti kong iniwan ang tradisyunal sa lohika at pinag-aralan ang proseso ng diyalektika. Dito ko natutunan ang tungkol kasalukuyang kaisipan o “thesis” at ang humahamong kaisipan o “anti-thesis.” Maglalaban ang dalawang magkaibang ideya hanggang mabuo ang pinagsanib na prinsipyo, ang “synthesis.” Sa prosesong ito, kadalasan walang talo at mahihikayat mo pa ang nasa kabilang panig na makiisa at makisangkot sa pagsasakutapan ng ideyang pinag-tagpi. Nga naman, kung i-rekognisa ang karunugan mo…   …ma-bo-boost talaga ego mo at makikisangkot ka sa synthesis.

Sa opinyon ko, dapat igalang ng bawat isa ang magkakaibang lohikang dumadaloy sa bawat bakod ng sariling kaisipan o institusyon. Ang diyalektika ang magbubukas ng pag-uusap upang bigyang-daan ang bagong kamalayan tungkol sa ideya. Dahil bawat isa ay kumbinsido na sila ay tama, bawat isa at may punto. Nagkataon nga lang na iba’t ibang kulturang ang ating ginagalawan at magkaiba ang hamon sa ating mga mundo at institusyon.

Bawa’t isa’y naghahanap sa katotohanan. At bawat isa’y may kanya kanyang interpretasyon ng katotohan. Hindi masama ang ikarangal ang sariling daloy ng lohika ngunit higit na mainam ang makisangkot sa diyalogo. Lahat naman tayo ay may punto. Ang tanging wala sa tamang daloy ng lohika ay ang nagkukunwari sa paghahanap ng katotohanan at yung sarado ang isip. ‘Yun ang mga taong di na kailangang pakinggan at kausapin. Magsasayang ka lang ng oras sa mga ganung uri nilalang.

Ngunit paano mo malalaman kung ang isang tao ay sarado ang isip o nagkukunwari lamang sa pahahanap ng katotohanan? Hmmmmn…    …sa pamamagitan ng…    …LOHIKA. Yun lang…   …kahit hate ko ito, balik pa rin ako sa lohika.

Nakakamangha Ngunit Para Saan?

Liwanag at dilim, babae at lalaki, yin at yang, pasitib at negatib, kape’t katas, asin at paminta, meron at wala, pera at bayong…   …mga magkasulangat na prinsipyo, enerhiya at esensiya ngunit kailangan ang isa’t isa. Ganito rin sa pilosopiya…    …may dalawang magkasalungat: ang silangan at kanluran. Sa kasamaang palad, mas tinangkilik natin ang kanluran. Naisantabi natin ang silangang pinagmulan ng Budismo, Kristiyanismo at Islam. Nawaglit sa isip natin na ito ang kumanlong sa mga naunang sibilisasyon: ang Mesopotamia, Asiria at Tsina.

Napaka-lohikal ng pilosopiyang kanluran. Maka-agham ang pundasyong itinatag ni Socrates na nakumpleto sa metapisika ni Aristotle. Ngunit ang kanlura’y mapanupil. Ito ang naglunsad ng pananakop sa buong mundo na sinimulan ng mga Griyego at Romano. Nagpatuloy ito sa panahon ng mga krusada at lalong lumawak sa panahon ng mga konkistadores na Ingles, Kastila at Pranses. Apektado ng “Organon” ni Aristotle ang kaisipan nilang ang puti ay hindi itim at ang mga erehe ay dapat lipulin. Naimpluwensyahan naman ng materyalismo ni Marx ang mga madugong rebolusyong naniniwalang dapat ibagsak ang naghaharing uri.

Upang mapalawig ang kaunlarang nakamit, isinulong ng kanlurang makinarya ang industriyalisasyon at konsumerismo. Nagsunog ng kilay ang kanyang mga siyentipiko upang gumawa ng bomba atomika, tangke at submarino na mas lalong nagpalawak sa kanluraning imperyo. Umimbento sila ng mga gamot na tadtad sa mga artipisyal na sangkap, mga pestisidyong unti-unti sa ati’y pumapatay at mga plastic na nagkalat na ngayon sa ating mga dagat at gubat. Gayunpaman, nagdulot din ito ng magagandang pagbabagong nagpatingkad sa kasaysayan tulad ng mga kontribusyon ni Galileo, da Vinci at Darwin.

Pinapaniwala ng pilosopiyang kanluran ang sangkatauhan na siya ang ultimong sentro ng uniberso. Ikinintal nya sa tao na siya’y puspos ng kapangyarihan ng agham, na magagawa n’ya ang lahat ng mga imposible sa mundo. At umusad ang sibilisasyon sa pamamagitan ng teknolohiya. Guminhawa ang buhay ng tao sa mga imbensyong tulad ng mga sasakyan, enerhiya at karunungang artipisyal. Umangat ang antas ng ng kaisipan dala ng mga pananaliksik na nakarating hanggang planetang Corot-7b. Dagdag pa dito ang pag-uugnay ng mga kulturang pinaglalayo ng mga dambuhalang karagatan.

Ngunit ano ang kapalit? Ang kakatwang pagbabago ng klima, depresyong nagaganap sa kaloob-looban ng mga nagumon sa sistema, at ang pagkamatay ng mga rehiyonal na kultura. Tila mawawalan ng saysay ang ipinundar na modernong sibilisasyon dahil unti-unting sinisira ng ganti ng kalikasan. Ganti ito dahil masyadong inilayo ng kanlurang imbensyon ang tao sa payak na kapaligirang kanyang kinagisnan. Namulat ngayon ang bagong tao sa mundo ng makina at kompyuter kung saan hindi na kailangang magpagal, kumilos, magtrabaho at mag-isip. Sabagay, bahagi ito ng ebolusyon ng tao. Ngunit ang ebolusyon man ay nangangailan din ng direksyon at kahulugan.

Nakakalunos…    … dahil napaka-tahimik pa rin ng silangan? Siya sana ang magbibigay ng bagong mukha sa nakagandang pagbabago. Tila di na gaanong naririnig ang kahulugan sa likod ng “Dao” ni Lao-Tzu? Kung itinuon lang natin ang ating pag-unlad sa harmoniyang nagpapanatili sa uniberso hindi na sana tayo lumalanghap ng maruming hangin at nalulunod sa di na normal na buhos ng ulan. Marahil ay di pa huli ang pagbabalik natin sa karunungan ng Zen, Talmud, Koran at Prana…    …kahit gumon na tayo sa mga likhang “pangangailangan” na ipinangangalandakan ng telebisyon at internet.

Sa palagay ko’y nagsisimula na rin ang pagtangkilik sa silangang kaisipan dahil sa pagiging popular ngaun ng yoga, acupuncture at tai chi. Ngunit kelangan pa ring marinig ang ibang aspeto nito at ang tugon nito sa hamon ng kasalukuyang panahon. Nangangailangan ang mundo ng anti-thesis upang ibalanse ang sitwasyong politikal, ekonomikal, ekolohikal at teknolohikal ng mundo. Nakakalungkot, dahil sa kanluran pa rin nagmumula ang tawag ng pagbabago lalo na sa usapin ng klima, karapatang pantao at pagsisiyasat ng sarili…   …samantalang nasa silangan ang imbakan ng karunungang magsusulong sa mga ito.

Bakit unti-unting kinakain ng kanluran ang silangan? Bakit pati ang Tsina ay nagkukumahog sa industriyalisasyon habang nagdurusa naman ang kanyang kalikasan? Bakit ang Hapon ay nagsisimula nang mag-palawak ng imperyong ekonomikal sa pamamagitan ng pagpapautang sa mga mahihirap na bansa? Dahil ba likas sa atin ang mamangha sa mga kagila-gilalas? Marahil ay naniniwala tayong mas superyur ang mga puti sa Asyano pagdating sa lakas at talino. Di lang natin alam na mas may patutunguhan, hindi nakakapinsala at makabuluhan ang ating agham at pilosopiya. Sayang! Tinangkilik natin ang kaisipang nakakamangha ngunit walang kahahantungan.

Tila napakabagal ng ating pagkamulat sa katotohanang ang tinatahak natin pala…    …ay ang nakamamanghang pag-unlad tungo sa unibersal na pagkawasak. Kung igigiit lamang ng silangan ang kanyang lakas at talino, mabibigyang direksyon at mas malalim na kahulugan ang takbo ng ebolusyon ng tao at sibilisasyon. Tulad ng yin at yang, pasitib at negatib, hindi maaaring maghiwalay ang silangan at kanluran…    …kailangan nila ang isa’t isa.

Paano Tumigil Magsulat?

Nanginginig na kamay ko sa pagod,
ayaw nang tumigil isip ko,
namamanhid na daliri ko sa kapipindot ng keyboard,
Namumula na mata ko sa magdamagang harap sa computer.

Napupurga na ako sa kape,
nininerbyos na ako sa dami ng kape,
nangangamoy kape na rin ako.

Pengeng yosi,
nate-tense na ako…
ooops pano ba mag yosi?

Pagod na ako…
parang awa nyo naaaa…
Tarakan nyo ko ng pampakalma!
Ayaw nang tumigil kamay ko sa pagsusulat.
Hindi na ko makatulog huhu.
Kung makatulog man napapanaginipan ko sinusulat ko.
Nag-i-sleep walk ako papunta computer…
upang magsulat pa rin.

Habang kumakain ang isang kamay ko’y hawak ang lapis.
Pag may kausap ako papel at letra ang tingin ko sa mukha nya.
Habang naglalakad pati daan sinusulatan ko,
Nagsasalita pa rin ako mag-isa,
kumakanta mag-isa.
Nag jo-joke at tinatawan ang sariling joke.

Maawa na kayooo!
Tulungan nyo koooo!
Di ko na mapigilan ang magsulat.
Gusto ko nang magpahinga…
gusto nang maging normal uli…
Gusto nang takasan ang kahibangang ito, huhu.

Mula ngayon, isinusumpa ko na ang pagsusulat
dahil sa tangnang pagsusulat na ito…
nawalan na ako ng panahong mag text.

At nawalan din ako ng ka-text.