Ebolusyong Epistemolohikal

Yupiin mo ang pantasma sa ‘king bumbunan,
Ituwid mo ang dila ng aking kamangmangan
Pangkat lango na ako sa pagsasayaw ng otso-otso.

Iskul Ob Pilosopi Sa 2011

The WordPress.com stats helper monkeys prepared a 2011 annual report for this blog.

Here’s an excerpt:

The concert hall at the Syndey Opera House holds 2,700 people. This blog was viewed about 13,000 times in 2011. If it were a concert at Sydney Opera House, it would take about 5 sold-out performances for that many people to see it.

Click here to see the complete report.

Food Security

Napakalaki ng papel sa ekonomiya ng seguridad sa pagkain. Ito ang pinakapundasyon ng pag-unlad. Sa isang linggong paglibot ko dito sa Vietnam, maraming bagay ang nagpaunawa sa akin kung bakit sa kanila pa tayo umaangkat ng bigas.

Una, masisipag talaga sila lalo na sa pagtatanim. Di tulad natin, sapat na ang makapagtanim ng palay o makapag-alaga ng baboy. Sa kanila, halos lahat ng pwede ay itatanim at aalagaan.

Ikalawa, mas konti silang kumain ng kanin kesa sa atin. Mas marami ang gulay at iba pang ulam sa hapag kainan. Kaya hanggang ngayon ay wala pa akong nakikitang obese dito,

Ikatlo, wala silang sinasayang na pagkain, walang tirang makikita sa plato. Bagaman ugali ng ibang Pinoy ang ganito, mas marami sa kanila ang gumagawa nito.

At ikaapat, nasa pagpapahalaga ng gobyerno nila ang agrikultura. Gayunpaman, may pag-asa pa tayong makahabol. Kamakailan lamang ay naglabas ng pondo ang gobyerno para sa scholarship sa kursong agrikultura.

Sana kagatin ito ng mga kabataang Pinoy. Dahil naging kultura na kaya mag-aaral ay upang iwanan ang bukid, hindi upang paunlarin ito.

Kung di natin sasalungatin ang kulturang nakagisnan, liliit ang lupang agrikultural habang dumarami ang bibig na kumakain. At patuloy tayong aangkat ng pagkain mula sa ibang bansa.

Walang Hanggang Paghahanap

Sa simula’t sapul ay di na ako sang-ayon dito sa proyektong ginagawa sa Large Hadron Collider [LHC]. At kamakailan lamang ay umamin nga sila na mahihirapan silang matuklasan ang Higgs boson na tinatawag nila. Ngunit biglang-bigla ay nag-pa-iskedyul ng press release ang pamunuan ng LHC. Nagpalabas ng nakaka-excite na “rumors” tungkol sa kanilang natuklasan. At noong nakaraang Martes, Disyembre 13, 2011, inabangan ko sa twitter ang detalye ng pangyayari sa nasabing forum.

Dumugo ilong ko sa mga terminong ginamit ng particle physicists ngunit walang Higgs na nailabas, panay lamang ulan ng papuri at libreng pananghalian. “Maari” daw nasulyapan na ang Higgs ngunit di pa rin tiyak kung natuklasan na ito. Gayumpaman ay nangako ang mga siyentipiko na maaaring matagpuan na rin sa wakas ang Higgs sa susunod na taon.

Mukhang gigil ang mga siyentipiko na makita ang Higgs. Oo nga naman, kung mahigit anim [6] na bilyong dolyar na ang nagagastos ng proyekto at wala kang mailabas na resulta ay nakakahiya. Maaari namang nais nila ng karagdagang pondo kaya nagpahayag silang maaaring “nasulyapan” na ang Higgs at makikita na ito sa taong 2012.

Ang tanong bakit nagmamadali ang mga siyentipiko na makita ang Higgs? Hindi ba’t may mas mahalagang isyu na dapat nilang harapin at pondohan ng bilyun bilyong halaga – ang paghahanda ng tao sa kagutumang naka-amba, ang mga di-karaniwang mga kalamidad at pagkaubos ng tubig sa ilang bahagi ng mundo dahil sa pagbabago ng klima [climate change]?

Gayunmapan, ipagpatuloy man nila ang proyektong ito, sa tingin ko ay di nila makikita ang Higgs dahil mali ang kanilang perspektibo at mali ang makinaryang kanilang ginamit. At sa pananaw ko’y wala pa tayong kakayanang sulyapan ito. At baka di na nga natin makita. At dapat ay hindi Higgs ang pangalan ng unang materya dahil mali din naman ang pananaw ni Peter Higgs tungkol dito. Hehe, yun ay ang aking pananaw – mali ang kanyang teorya.

Tungkol Sa Taym Uli

Sa ngayon ayaw ko munang tantanan ang taym o oras o panahon. Marami pa rin akong katanungan. Gaano nga ba katagal ang hibla na naghihiwalay sa nakalipas at kasalukuyan? 8 nanoseconds? 1 nanosecond? O baka hindi pa naimbento ang relo upang sukatin ito? Ang tanong – may paghihiwalay nga ba? Meron bang transisyong nagaganap? Baka naman ang mga kaganapan sa uniberso ay bahagi lamang ng kabuuang dikta ang kalikasan na lahat ay dapat gumalaw.

Maaring ang paggalaw ang umiiral sa walang hanggang ngayon. At lahat ng kaganapan at eksistensiya ay nangyayari sa ngayon, hindi sa nakaraan o sa hinaharap. Ang nakaraan ay guhit lamang sa ating kaisipan na ang paggalaw ay nangyari sa ganitong direksyon. Ngunit ang nakaraang ito ay minsang nangyari sa isang “ngayon” na naging noon sa kasalukuyan. Samakatwid, umiral siya, ngunit sa paglipas ng panahon ang pangyayaring ito ba natunaw na lamang? Naglaho ba ang kanyang eksistensiya at sumibol ang bagong kaganapan sa pamamagitan ng pagbabago at paggalaw?

Noon [natunaw, naglaho, ngunit nanatili sa isipan] > Kasalukuyan [umiiral ngunit matutunaw mamaya] > Hinaharap [nasa isipan pa lang, ngunit iiral maya-maya]

Sekwensiya, pagkakasunod-sunod ng pangyayari, walang hanggang pagbabago – mga misteryong madaling bigkasin, madaling maunawaan ngunit nagpapadugo sa ilong kapag kinilatis. Maya-maya lang ay dadalhin na ako sa ospital sa salang pagdugo ng ilong. At sa ilang saglit ay maglalaho na ang dating ako na normal, malusog at payapa. Gayunpaman, malinaw pa rin sa isip ko…  …hindi maaaring magsanib ang nakalipas sa kasalukuyan sa iisang pag-iral.

Guro

May ebolusyon ang salita,
May tilamsik ng diwa,
May pagtitimpi ang pagkakataon,
May pagbangon ang pagkapahiya.

Sa aking pagtitig sa ‘yong pagkusa,
Sa bahid ng katwiran sa ‘yong gilagid,
Bigkasin mo naman ang aking himig,
Upang sa aking paghulma
Sa nakalakhang sistema
Ay maririnig ko
Ang mga konseptong iyong iniukit
Sa imortal kong kaisipan.

Taym Trabel

Saan na nga ba tayo dinala ng Theory of Special Relativity ni Einstein? Mukhang ang agham ay napupunta na sa Hollywood style science fiction. Ito ang patok sa mga movies: time travel, wormhole, multiverse at marami pang iba na pawang mula sa mga teorya ni Albert Einstein.

Tungkol sa paglalakbay sa panahon papuntang nakalipas o kaya’y sa hinaharap, sinabi Einstein na kapag nakapaglakbay ang bagay sa bilis ng liwanag, bumabagal ang oras. Aba, kahit wala pang pruweba ay tinanggap ito agad ng maraming mga siyentipiko. At ayon pa kay Einstein, ang uniberso ay maraming dimension, ito ang tinawag niyang ‘multi-verse.’ Maaari daw sa ibang uniberso ay iba ang napangasawa mo o kaya’y sa ibang kumpanya ka nakapagtrabaho. Kaya nga kapag nakapaglakbay ka sa bilis ng liwanag nabubuksan ang ibang dimension ng uniberso at makakapaglakbay ka sa oras.

Sapat na ba ang matematika upang sampalatayanan natin ang kultong itinayo ni Einstein?Tila ito relihiyon na umaasa sa luwalhati na paglalakbay sa oras sa hinaharap. Ang tanong: totoo nga ba ang time travel? Kung sa konsepto ni Einstein ay hindi pa natin malalaman sa ngayon. Tingnan natin sa hinaharap kung makaka-imbento sila. Sa palagay ko’y hindi.

Ngunit ang time travel ay nangyayari na sa ngayon. Ows? Promise, sa pag-usad ng arkeyolohiya, paleontolohiya at forensic science ay nakapaglalakbay na tayo pabalik sa nakalipas. Nailalarawan sa atin ang mundo milyong taon na ang nakalilipas. Nalulutas ang mga krimen dahil sa aplikasyon ng forensic science sa imbestigasyon ng pulisya. Nakapaglalakbay din tayo papuntang hinaharap sa pagka-imbento ng matematikal na pormula ng probability, statistical forecasting at ng computer simulations. Nahuhulaan na natin ang pag-ulan, paglakas ng hangin at direksyon ng bagyo sa pamamagitan ng lente ng mga satellite.

Hindi nga lang pisikal na paglalakbay ngunit ang kaalaman ay naglalakbay sa panahon at ito’y ating napapakinabangan. Siguro panahon na upang itigil na natin ang pagpapantasya na magiging kaganapan ang mga napapanood natin sa mga sine. Hayaan na lang natin na tayo’y maaliw. Pagyamanin natin kung ano ang meron na at paunlarin natin. Kung talagang maiimbento ang time machine, darating din yan. Kung hindi, malamang tama ang hinala ko.

Sining Para Sa Masa?

Minsan nagmungkahi ang isang batikang makata na si Tomas Agulto sa mga manunula na bakit hindi doon tumula sa kalye, sa Quiapo o kung saan ang mataong lugar sa halip na sa apat na sulok lamang ng conspi. Ayon kay Mang Tom, tanging mga manunula lamang at mga edukadong mulat na ang makakarinig ng mensahe kung di dadalhin ang tula sa kalye. Anong magiging epekto nito sa lipunan kung tayo-tayo rin lang naman ang nagkakarinigan?

Oo nga naman. Ayon nga kay Lourd de Veyra, nagpupunta ba sa CCP ang ordinaryong mamamayan? Paano mo naman imumulat at tutulungang makabangon sa kahirapang dulot ng katiwalian ang lipunan kung ang mga nakakakita at nakaka-appreciate ng art ay ang mga mulat na o ang mga nasa alta-sosyedad?

Nakakalunos na isipin na ang “art” na kinahuhumalingan ng masa ay ang “Eat Bulaga,” “Willing Willie” at anumang show tungkol sa buhay artista. Hindi naman masama ang mag-enjoy ang masa, ngunit saan nga ba sila dinadala ng sining? Makalikha kaya ang mga alagad ng sining ng mga obra na kakagatin ng masa? Magkakaroon kaya ng show na pang masa na kapupulutan ng aral?

Ito ang matinding hamon sa mga alagad ng sining – paano dadalhin ang art sa ordinaryong mamamayan. Ngunit kailangan ba talaga nila ito? Mababago ba sila nito? Baka kuntento na sila sa mga love songs at mga walang kabuluhang kanta ngunit nakakatuwa at minsan ay mahalay. O baka naman pwedeng targetin ang mga intelektuwal na nag-papainog ng buhay ng masa tulad ng mga pulitiko, panginoong may-lupa, may-ari ng kumpanya at mga lider ng organisasyon.

Bagaman may mangilan-ngilan nang arte ang kinagat ng masa tulad ng kanta ng Asin, ni Joey Ayala at Yano at marami na rin ang nagbabasa ng Pugad Baboy at Aklat ni Bob Ong, kulang pa rin. Ngunit hindi pa naman siguro huli ang lahat. Sana mas marami pang manood ng mga video ni Lourd de Veyra at Juana Change. Sana tangkilikin din ang Indie Films tulad ng “Busong.” At sana magkaroon din ng pagbabago ang mga TV shows. Sana maging educational ang kanilang mga palabas, hindi lang puro mga seksing babae lamang na gumigiling at mga pinamimigay na pera ang makikita. Sabagay, meron na ring TV shows na kapupulutan ng aral tulad ng Pinoy Explorer at Born to be Wild. At sana nga, madagdagan pa ang mga palabas na tulad nito.

Ebolusyon Ng Kabihasnan

Kung susuriin natin ang kasaysayan, lumago ang mga dambuhalang matatandang sibilisasyon sa tabi ng malalaking ilog: ang Assyria, Sumer at Babylonia sa pagitan ng ilog Tigris at Euphates; ang Ehipto sa tabi ng ilog Nilo; ang Tsina sa lugar ng Yellow River at Yang Tse; ang Dai Viet, Angkor at Champa sa kahabaan ng Ilog Mekong; ang Aztec sa lawa ng Texcoco at ang Inca sa ilog ng Amazon. Tanging ang Greece at Roma lamang ang hindi umasa sa malalaking ilog.

Malaki ang papel ng ilog sa pagsibol ng mga sibilisasyon noong panahon ng mga imperyo. Dahil ito ang nagbibigay ng mga pangunahing pangangailan ng komunidad – ang tubig. Ito ang pinanggagalingan ng inumin, irigasyon at iba pa. Ito ang klasikal na turo na naging popular sa mga unibersisdad ng kanluran. At ito rin ang turong aking nakagisnan at itinuro sa kolehiyo noong 2001.

Ito ang isyung napag-usapan namin nila Jane Carlos at Myra Lara, mga kaibigan kong mga arkeologo mula sa Unibersidad ng Pilipinas, noong napadalaw sila sa El Nido. Ayon sa kanila, sa mga nadiskubre ng mga arkeologo sa Timog Silangang Asya, nabago ang pananaw nila sa klasikal na paglago ng sibilisasyon. May mga bakas kase ang mga sinaunang asyano sa rehiyong ito na natuto silang magtanim at mag-alaga ng hayop ngunit bumalik uli sa pangangaso. Ilan lamang ang mga ito sa mga bagay na kanilang natuklasan sa paghuhukay na nagtulak sa kanila upang maging iskeptikal sa mga itinuturo ng kanluran.

Napag-isip-isip ko, maaari ngang malaki ang papel ng agrikultura sa sibilisasyon ngunit may isang bagay ang napaka-halaga ang dapat isa-alang-alang – ang paglago ng kaisipan. Ang pag-unlad ng kabihasnan ay indikasyon ng paglago ng karunungan at kaalaman. Sabagay, nakakatulong ang agrikultura sa paglago ng isip dahil ang pagkakaroon ng labis na pagkain ay nagbibigay sa pamayanan ng panahon sa pananaliksik.

Ngunit may isang aspeto na di nakita ng kanlurang turo – ang kritikal na pag-iisip. Ang pag-uusisa sa kosmos na kanilang ginagalawan ay malaking hakbang sa pagsulong ng sining, kultura at teknolohiya. May ebolusyon ang kakayanang mag-isip. Kapag mas palaisipan ang kapaligiran, mas lalong lumalaki ang hamong hanapan ito ng solusyon o kapaliwanagan. At ang ebolusyong ito ay hindi huminto ng noong panahon ng mga imperyo. Nagpapatuloy ito sa panahon ngayon, ang panahon ng Artipisyal na Katalinuhan.

Walang Speed Limit

Sa aking sinulat noong Disyembre 23, 2009, ipinahayag ko ang di pag-ang-ayon sa Theory of Special relativity ni Albert Einstein. Ipinahayag ko rin doon na walang time dilation. Kamakailan lamang ay lumabas ang balita na mali ang isang aspeto ng Theory of Relativity ni Einstein – ang speed limit sa uniberso. Natuklasang ang mga Nutrino, mga particle na mas maliit pa sa atom, ay naglalakbay lampas sa bilis ng liwanag.

Ayon kase sa teorya ni Einstein walang lalampas pa sa bilis ng liwanag. Ito ay dahil na-obserbahan nya na ang liwanag na nagmumula sa rumaragasang bituin ay di nagbabago ang bilis. Ang hindi alam ni Einstein, hindi dependent ang liwanag sa bagay na pinagmulan upang tumulak sa ganoong bilis.

Nakakalungkot, basta na lamang tinanggap ng mga siyentipiko ang teorya ni Einstein. Kahit naman hindi siyentipiko, dapat kritikal tayong mag-isip. Hindi porke’t popular ang tao ay tatangapin na lamang kanyang kaisipan nang walang pagsusuri.