Hudyat

Ipagdiinan ko man
Ang pagtupad ng hangin
Sa direksyong itinakda ng unos,
Hindi maikaila ang pagtanggi
At pagbabagong hugis.

Basag na ang latang
Gumugulong sa bitak-bitak na kalsada;
Maligagam na ang patak ng luha
Sa pisngi ng nakaupong matanda.

Isa-isang lumalagpak ang mga butil ng palay
Sa lupang hindi na kailanman bubungkalin;
Makulimlim na ang dapithapon
Habang inaawit ko ang himig ng pagpanaw.

Walang humpay kong tutugtugin ang aking gitara
Hanggang sa tumigas na ang aking panga,
Hanggang sa mapudpod na ang aking daliri,
Hanggang sa mabasag na ang aking lalamunan.

At kung wala nang lirikong mamutawi sa aking bibig,
Basahin mo na lang ang aking isip.
Gawin mong salamin ang aking mga mata
At bilangin ang ritmo ng aking paghinga.

At Kapag umagos ng ang dugo sa aking dila,
Silaban mo na ang tumpok ng kahoy
Na pinagtiyagaan kong tipunin…

…Noong uso pa ang tag-araw.

Huwad Na Hugis

Piktyur Ni Jeric Delatado

Naglalakad kang walang humpay.
Suot ang isang maskara,
Sa mga kalye ng Bacolod.

Hindi naman nagsasaya,
Naghahagilap lang ng sarili
Sa mga hugis na nakasabit sa dingding
Apuhap ang pintig,
Gagap ang kamalayang
Minsang nanahan sa nakamaskarang ulirat.

Ramdam mo ang sarili
Sa mga avatar na nakabitin.
Nasa kaliwa ang pagkatulig,
Sa pagsasayang walang  laman.
Nasa kanan ang iskeptisismo
Sa mga ngiting nagdaraan.

Kung sa pagsapit mo sa dulo ng daan
Ay muling  marinig ang kakilanlan
Sa sarili mong buto at laman,
Lingunin mo naman ako,
Isang perdibleng nakasabit sa dingding,
Tangan ang mga hugis na nakabandera…

…sa mga maskarang nagdaraan.

Maskara ni Tomas F. Agulto

Bangag Na Literatura

Piktyur Ni TJ Gallardo

Nagsusulat ako gamit ang isang lumang makinilya. Tanging liwanag ng munting lampara ang nagbibigay sa akin ng init sa madilim na silid na yaon. Nagkalat ang mga  kusot na papel sa sahig at naglalaro ang mga daga sa aking paanan. Naglulutangan sa hangin ang mga hugis na likha ng aking imahinasyon. Lumagatak ang makinilya, tumagal ng ilang oras. Lawit na aking dila, ngawit na ang aking mga daliri at bangag na rin ang aking utak kaya minabuti kong uminom ng kape.

Upang maibsan ang ngawit sa aking mga paa, tumayo ako, pumihit at lumakad. Natisod ako sa isa sa mga ideyang naglutangan sa hangin. Lumagabog ako sa sahig. Hindi ko ramdam ang sakit. Mangha ang pumanhik-panaog sa aking kamalayan. Naging materya ang hugis. Kagila-gilalas ngunit totoong ramdam ko ang pintig ng hugis na yumayanig sa buo kong pagkatao, makinis, mapakla, masamyo.

Dali-dali akong bumalik sa makinilya. Nang mahawi ang usok, laptop na ang tumambad sa aking harapan. Dahan-dahan akong lumapit at naupo. Wala na ang mga hugis na naglulutangan sa ere. Wala na ang usok. Wala na ang pangamba. Payapang na aking sarili nang lumapat ang puwet ko sa upuan. Isang di maipaliwanag na sakit ang gumihit sa aking kalamnan. Bakit nagkaroon bigla ng thumbtacks sa upuan?

Paano Di Matawag Na Panget?

Pagdating sa usapin ng sining, abala ang mga artista sa pagpapalabas ng kagandahan, kahulugan, katatawanan, kaartehan, damdamin at kung anu-ano pang pwedeng ilabas mula sa kanilang mga obra. Merong humahagilap ng kasagutan mula sa sariling pagsisikap, meron naman mula sa karanasan at ang iba naman ay naglalaan ng pera at panahon sa pag-aaral. Pero ano ba talaga ang basehan ng kagandahan?

Sa mga pinalad na nakapag-aral sa mga pamantasan at dalubhasaan, siyempre lalabas diyan ang balance, depth, harmony, proportion, hue at iba pang mga sukatang itinakda ng estitika. Diyan mo na rin mararanasan na unti-unti ka nang naglalaway at nahuhumaling sa mga obra ni Mozart, Picasso at Shakespeare na dati’y di mo pinapansin o kaya’y binabato ng makahulugang hikab. At mapapansin mo na lang na nasusuka ka na kapag naririnig mo ang kantang Osto-Otso,  Totoy Bibo at Spaghetting Pababa na dati’y feel na feel mo pang sayawin.

Kung wala ka namang pera o panahong mag-aral ng sining o kaya’y wala ka talagang intensyong magpaka-dalubhasa, mapapansin mo na lamang na kusa pa ring lumalabas sa iyo ang sining. Habang ikaw ay nagtuturo, bigla na lang makakaisip ka ng joke na patok sa mga istudyante. Habang nag-aararo sa bukid mapapansin mo na lang bigla na magkakaroon ng magandang hugis ang lupang binungkal. Minsan ay mapapakanta ka ng ala-Luciano Pavarotti kapag nabagsakan ng maso ang iyong paa. Ngunit dahil hindi mo talaga mundo ang paggawa ng arte ay wala ka ring panahon upang kunsultahin ang mga institusyon kung tama ba o nasa pamantayan ang iyong nagawang sining nang di sinasadya.

Gayunpaman, alam mo na ang mga ito’y nakakatulong sa pagpapahayag mo ng saloobin o kaya’y paglalabas ng napaka-tinding emosyon. Alam mo ring dahil dito’y nailalabas mo ang stress mula sa trabaho, tensiyon mula sa mga problema at depresyon dala ng pagkamatay ng itong tuta. Minsan ay batid mo ring naililigtas ka nito mula sa tendency mo na masiraan ng tuktok dahil sa wala kang mautangan o dahil sa kaiisip kung nauna ba talaga ang itlog sa manok.

Maging ang masa ay may tinatangkilik na sining. Gaano man kababaw ang pagtanaw dito ng mga intelektwal, sining pa rin itong kanilang tinitingala. Dahil ito ang nagbibigay sa kanila ng aliw, aliw na maaaring minsa’y nagsisilbing pampamanhid sa kahirapang nararamdaman. Gayunpaman, meron din namang mga piyesang patok sa masa ngunit kapupulutan ng aral at minsa’y nagmumulat ng isip. Ang ang mga piyesang ito’y bihira mong makita sa merkadong umiinog lamang sa paksa ng ligawan, karahasan at katatawanan.

Habang umuusad ang sining ng kabihasnan, tahimik na nag-a-agaw-buhay ang katutubong arte sa mga pusod ng gubat. Dahil nangangabulok ang mga dahon at balat ng kahoy na nagtaglay ng mga liriko, kwento at guhit nila, umaasa na lamang ang pananatili nito sa pagsasalin-salin sa mga dila ng henerasyon. Mabuti na lamang at hindi nabubulok ang kanilang mga gawang yari sa luwad. Walang hugis, walang sinusunod na batas at walang merkadong nagtatanyag…      …ngunit mayaman sa ekspresyon, malayang pag-iisip at walang bahid ng pagkukunwari. Sa paglipas ng panahon ay nanatili itong tapat sa pagnanais na papurihan ang higit na nakakataas na pag-iral at i-respeto ang kalikasang kanilang kinagisnan.

Sa pagsipat mula sa mga ibat-ibang perspektiba ng pagtingin sa sining, naguguluhan na ako kung saan sa mga ito ang tamang pamantayan ng sining upang masabi na maganda o panget ang isang gawa. Nangangamba na kase ako na tawaging panget ang aking gawa. Baka lalong bumaba ang aking self-esteem. Baka hindi na ako magpatuloy sa pagpinta, pagsusulat at paglikha ng awit. Baka isang araw ay may dalubhasang pumuna sa sa aking mga obra.

Mga obrang hitik sa diwa ng pamantasan, mga gawang kusang lumabas lamang dala ng pangangailangan o mga ekspresyon ng payak na pakikipagniig sa kalikasan…   …sino nga ba ang totoo sa mga ito? Saan ako papanig? Nagsisimula na akong magpanic. Hindi na ako makakain. Hindi na rin ako makatulog. Para na akong sinapak sa laki ng aking aybags. Pinagpapawisan na ako nang malagkit. Namumutla na ang aking mga labi. Pang gustong kong sumigaw ng “Saklolo!”

Gayunpaman, may positibong enerhiya akong nararamdaman sa kasalukuyan. Dahil natututunan ko nang i-appreciate…    …ang mga likha ni Fanny Seranno, Pitoy Moreno at Boy Abunda.

Bangang Naghihikab

Noong 1965, isang kakaibang artifak ang natagpuan ni Dr. Robert B. Fox sa kuweba ng Leta-Leta sa Isla ng Lagen, El Nido, Palawan. Ang nasabing artifak ay isang bangang yari sa luwad na ang hugis ay tulad ng isang taong naghihikab. Tinatayang nilikha noong 265 B.C, ang nasabing banga, na tinaguriang “The Yawning Jar,” ay payapang nakalagak ngayon sa Pambansang Museo. At ang mga replika nito ay makikita sa El Nido Tourism Office at Ille Cave archaeological site sa New Ibajay.

Bagaman napakahalaga niya sa pag-aaral ng kasaysayan ng bansa, nanatili lamang ang Bangang Naghihikab na di napapansin sa apat na sulok ng museo sa loob ng 4 na dekada. Sa kabilang dako, ang Banga ng Manunggul ay nakaluklok sa katanyagan bilang simbolo ng napaka-halagang natuklasan sa kuweba ng Tabon. Sa katunayan, makikita siya sa perang papel na isang libo na ginagamit ng sambayanang Pilipino araw-araw. Ngayong naging matagumpay ang grupo ni Dr. Victor Paz, archaeology professor ng University of the Philippines, sa paghuhukay sa kweba ng Ille sa El Nido, makuha rin kaya ng Banga ng Leta-Leta ang pagkilala ng mamamayang Pilipino tulad ng kanilang ibinigay sa Manunggul?

Ang Yawning Jar ang simbolo ng tuklas arkeyolohikal na dapat bigyang pansin sa hilagang bahagi ng Palawan tulad ng natagpuang cremation sites na tinatayang 7,000-9,000 taon ang tanda at mga labi ng tigre sa Dewil Valley sa El Nido. At sa kasalukuyan, pinag-i-igting ng El Nido Tourism Office ang pagpapakilala sa nasabing banga upang kasama nitong makilala ang mga artifak na nakuha sa Cudugnon Cave, Bukal Island, Ille Rockshelter at Sibaltan Open Site. Hindi lamang ang pagdagsa ng turista ang pakay ng proyekto kundi na rin ang pag-papakita ng mayamang kultura ng lugar.

Bakit nga ba naghihikab ang banga? Maaaring isang simbolo ito ng paghiling sa masaganang ani. Meron ding isang haka-haka na ito ay aksidenteng tumabingi habang nasa proseso pa lamang ng pagluto at ginawan na lamang ng disenyong mata at tenga. Kung ano man ang ibig sabihin ng paghikab ng banga ay di pa tukoy ng mga eksperto. Bagaman nananatiling paisipan, ang hikab ay isang matibay na pagpapatunay sa pagka-malikhain ng mga sinaunang Pilipino. Nawa’y hindi ito simbolo ng kanilang pagiging antukin.

Magpakatotoo Ka!

Katotohanan…    …isa sa napakahalagang sangkap ng pag-iral. Ngunit, paano natin matatatanto ang rurok ng katotohanan? Sa “Alegorya ng Kweba” ni Plato, inilahad na ang lahat ng nakikita ay hindi ang katotohanan mismo. Ang mga ito ay mga larawan lamang ng totoong mundo, ang “Mundo ng mga Ideya.” Nagsimula ang ideyalismo ni Plato nang makita nya ang gurong si Socrates na tinuruan ang batang walang alam sa matematika. Namangha sya nang matututo ang bata sa pamamagitan lamang ng pagtatanong. Naisip tuloy ni Plato na ang mga ideya ay nasa isip na ng mga tao bago ipanganak at ang tao ay bilanggo ng mga imaheng nakikita na inakala nyang totoo.

Ayon kay Plato, ang hugis [form] ng mga bagay ay nag-lalarawan sa katotohanan na naroon sa “Mundo ng Ideya.” Ang hugis ang sumasagot sa tanong na “Ano yan?” Ito ang esensiya, ang kaanuhan, pagiging ano, ang pagka-ano at ka-kwanan ng mga bagay. Ang gulo ni Plato no? Pero in fairness, henyo sya. Mantakin mo, ito ang isa sa naging pundasyon ng metapisika.

Hindi sang-ayon dito ang mga realist. Ayon sa kanila ang katotohan ay umiiral kahit hindi mo man isipin o pansinin. Nasa labas ng isip ang katotohanan. Ito rin ang paniniwala ni Aristotle, ang istudyante ni Plato. Ayon kay Aristotle, ang isip ng tao ay isang “tabula rasa” o blangkong papel. Dito sinusulat ang katotohanan sa labas ng isip. Samakatwid, sa labas ng kaisipan ang katotohanan at nasasagap lamang nito ng pandamdam.

Dumaan ang mga siglo at naging madugo ang pagtatalo kung nasaan ang katotohan. Nasan nga ba ang katotohanan? Nasa isip ba o nasa labas ng isip? Paano mo masasabi na ang rumaragasang trak papunta sa iyo ay totoo? Papaano kung ito’y guni-guni lamang? Marahil kung mabangga ka na nito, masasabi mong totoo pala ang trak. Maaari namang matapos mabangga ng trak ay ma-alaala mo na bangag ka lang pala sa droga, o nagdidiliryo dahil sa malaria. Sino nga ba ang tama, si Plato o si Aristotle?

Pareho silang tama. Tama si Aristotle na nasa labas ng isip ang katotohanang materyal. At sa pamamagitan ng pandamdam ay nababatid natin ito. Tama rin si Plato tungkol sa hugis. Dahil hindi naman maaaring ipasok ang materya sa utak mo. Siyento porsyento, sargo ito pag nagkataon. Ang hugis na esensiya ng mga bagay lamang ang may kakayanang pumasok sa utak nang walang pinsalang hatid. At ang esensiya ang patunay na ang katotohan ay maaaring umiral kahit walang materya. Ito ang tinatawag ngayong imateryal na pag-iral.

Nga naman, hindi lang ang mga bagay na nakikita ang umiiral. At ang mga bagay na ito ang nakapagpapalaya, nagbubukas ng isip at naglalapit sa atin sa tunay na sarili. Ito ang mga bagay na hindi na saklaw ng siyensiya at matematika, mga bagay na hindi nasusukat ngunit nahahagilap ng pangangatwiran.

Sa pag-usad ng panahon, patuloy pa rin ang paglimi sa misteryong bumabalot sa katotohanan. At marami pang anggulong nakikita sa pagsipat dito. Ngunit sa iba’t ibang pagsipat ay nagkakaroon ng panibagong kahulugan. At maraming pantas na sinasadyang baguhin ang mukha ng katotohanan upang pagsilbihan ang pansariling interes tulad ng pagpapayaman, pagpapalawig ng kapangyarihan at katanyagan. Nakakalungkot na pati ang sining, lathalaan, pulpito at media ay nagagamit sa pagkubli ng mukha ng katotohanan.

Gayunpaman, biniyayaan tayo ng katwiran at konsiyensya upang timbangin ang katotohanang pinamumudmod ng mga naturingang institusyon ng kaalaman. Maging mapanuri. Huwag maging bulag. Kung tayo ay magbubulagbulagan at sasang-ayon na lamang, hindi lalao’t matutulad tayo sa bilanggong nag-enjoy sa kadiliman ng kweba at hindi na nagtangkang lumabas.

Napakahirap ang pagtahak sa pagtuklas ng katotohanan. Matarik ang bangin at nakaamba ang bitag ng huwad na katotohanan. Ngunit isang bagay lamang ang kailangan upang di ka maligaw…   …katapatan sa sarili. Ibig sabihin, magpakatoo ka. Maluwag mong tanggapin kung malabo ang mata mo, kung hindi ka pa tiyak sa ‘yong paghuhusga at kung di na kaya ng IQ mo. Sabagay di mo naman kelangan ng mataas ng IQ para malaman ang katotohanan. Kelangan mo lang na ito’y maramdaman at maunawaan. Dahil ang katotohanan ay dumadaloy sa iyong hininga, gumagapang kasabay ng hadpi ng sugat, sumasayaw sa dahong ihip ng hangin at pumipintig sa likaw ng iyong bituka.

Mararanasan ang katotohanan kahit di mo man isipin ngunit mananatili kang uhaw sa kanya. Sapagkat ang katotohanan ang dahilan ng paggalaw, ang katwiran ng pag-iral, ang sustansiya ng materya at ang prinsipyo ng kaisipan. Siya ang daloy ng uniberso, ang “Dao” ni Lao-Tzu, ang “Logos” ni Heraclitus at ang “Apieron” ni Anaximander. Siya ang siglo ng pagsilang at kamatayan, ng paglago at pagguho. Kahit saan mo ibaling ang iyong paningin, nariyan siya. Sapagkat sa lahat ng meron naroroon siya, at siya ang tinutumbok ng iyong pag-iral. Isipin mo man o hindi naririyan si katotohanan. Ipikit mo man ang iyong mata, sarhan mo man ang iyong pang-unawa. In short, wala syang pake sa ‘yo.

Ngunit sino ang salarin sa kawalan ng katotohanan o kasinungalingan? Ang isip…    …doon nagbabago ang katotohan. Kaya nga ang isyu ng katotohanan ay mas higit na epistemolohikal kesa metapisikal. Bakit isip? Dahil dito siya nayuyupi, naitatago, nababago ang anyo at nababawasan…    …nagiging kapirasong katotohan, mukhang katotohanan, nilutong katotohanan o kaya’y binaliktad na katotohanan. Samakatwid, makasalanan ang isip. Dahil dito namamahay ang kalayaang magpasya. Ngunit kahit sa kalayaan naipapanganak ang kasinungalingan, dito naman bumubukal ang pagka-malikhain.

Nakaka-stress ang pag-hahanap ng katotohanan ngunit nakaka-tanggal ng pagod kapag natagpuan na ito. At ito’y nakakapag-palaya ng kaisipan at ng buong pagkatao. Ngunit ang kalayaan ay napepeke. Subukan mong maglakad-lakad. Marami kang masasalubong na nagkukunwaring malaya. At maaaring kasama ka doon…     …dahil hindi ka nagpakatotoo…    …dahil sinungaling ka, mapagkunwari, ngiting-aso, hunyango, bolero, salamangkero, plastic!

Tuldok?

Itinakda sa batas ng matematika na ang tuldok ay magsasaad ng partikular na lugar sa kwadrant. Ito rin ang tumutukoy sa pokus ng ellipse at parabola. Dito rin nababali ang anggulo ng tatsulok at parisukat. Nakapaloob sya sa linya na nakatuon sa kawalang hanggan sa pagsasaad ng direksyon.

[Bahagi ng tulang "Tuldok"]

Isang rasyunal na pag-iral sa kaisipan,
Walang sukat,
Walang hangganan, tukoy na lugar o direksyon.
Isang ekspresyong matematikal
At isang konseptong pilosopikal.

Sa iyo nababatay ang kawalang hanggan ng linya
At ang anyo ng polygon.
At ikaw din ang hudyat sa kanilang pagsasalubong.

Walang hanggan mong pinupuno ang ikalawa at ikatlong dimensyon.
Itinatakda mo ang paghihiwalay ng lawak at hangganan.
Ikaw ang nagtatakda ng simula at paghinto
At ang hudyat sa pagsilang at pagtigil ng mundo.

Maraming hugis matematikal. Idagdag pa natin ang kubiko, sphere at cylinder na nasa ikatlong dimensyon. Malaki ang naitutulong nito sa agham dahil ang mga ito ang batayan ng disenyo ng mga makina, direksyon ng paglalakbay at prediksyon ng paggalaw. At ang mga hugis na ito ay binubuo ng walang hanggang bilang ng tuldok. Ngunit umiiral ba ang tuldok? Ang opinion ko ay hindi. Ito ay nasa isip lamang. Lahat ng hugis matematikal, kabilang ang tuldok, ay mga konseptong naglalahad ng daloy at katangian ng mga umiiral. Ang tuldok ng lapis ay hindi totoong tuldok dahil kung susuriin mo sa mikroskopo binubuo pa rin sya ng bahagi.

“Ngunit nasaan ka nga ba?
Inapuhap kita sa mga maliliit na bagay.
Ngunit sila’y nanatiling mga simbolo ng iyong kawalang hanggan.
Gumamit ako ng mikrosokopo at ikaw ay sinilip
Ngunit sa mundo ng mikrobyo’y di naaninag ang iyong hugis.”

Photo by Pamela Gabuco

Kung medyo duda ka ay sumilip ka rin sa mikroskopo. Ngunit higit sa iyong makikita sa mundo ng mikrobyo ay ang pagninilay na ang tuldok ay nasa lebel ng katwiran at hindi sa pagmemeron. Isa syang pananda o simbolo na tumutulong sa ating maunawaan ang relasyon ng mga bagay-bagay tulad ng layo, direksyon at hugis.

Wala rin ang tuldok sa imateryal na pagmemeron. Dahil wala syang puwang sa pagiging payak ng prinsipyo, hugis at kaluluwa. Dahil ang mga ito ay di maaring hatiin at buuin ng tuldok.

Gayunpaman, napakahalaga ng tuldok. Nang dahil sa kanya ay nabuo ang mga makina, sasakyan at kompyuter. Sya rin ang tumutulong sa nabigasyon. At marami na ring imbenyon ang nailuwal sa pamamagitan niya. Ang nais ko lang tukuyin ay ang hindi nya pag-iral, bagaman abstakto natin syang naiisip.

Bat ba masyado kong pinag-iinitan ang tuldok? Ganito kase un. Dahil sa tuldok, umibig ako sa isang gurl, pag-ibig na nauwi sa wala…  …tulad ng tuldok…   …wala…    …hindi totoo ang pag-iral.

Hugis

Sanlaksa sila…
Nagliliparan sa lawak ng aking kaisipan,
Tumitimo sa aking kalamnan,
kumakain sa aking lakas
at sumusumbat sa aking budhi.

Pilit kong iginuhit,
buong tiyaga kong sinukat,
inarok ang kanyang kahulugan,
nilasap ang kanyang nakaraan.
Ngunit unti-unti silang naglaho
at iniwan ang watak-watak na kulay.

Sumisid ako sa kalaliman ng dagat,
Humalukay sa buhangin sa dalampasigan,
pumigtas ng dahong sumasayaw sa ihip ng hilaga
at inipon silang lahat sa kandungan ng agham.
Lahat ay nangamatay…
Lahat ay nagbago.

Wala ba ni isa man ang sa inyo’y mananatili?
Wala bang magbabalita sa inyong kaningningan?
Oo, alam ko, kayo’y mga naturingang larawan!
Nguni’t ako’y nababahala sa inyong paglisan.
Di pa ba sapat ang pagkamangha ng mga dalubhasa?
Di pa ba sapat ang mga binuksang kaisipan?

Ginutom n’yo lang ang mga pantas,
Nagpahabol lang kayo sa mga mananaliksik.
Lalo lamang silang nagiging mangmang
Sapagkat ang tanong ay nanganganak ng isa pang katanungan.
Sa bawat ihip ng hangin, sa pag-inog ng mundo,
Sa pagpatak ng ulan, nag-iiwan ka ng palatandaang
ikaw ay nagbabago at lumilisan.

Sa aking pagsuko…
Hinayaan ko ang kamay ko na mag-isang gumuhit,
hinayaan ang pintig ng puso na maghanap.
Ipinikit ang mata at binuksan ang isip.
Ako’y namangha sa aking nakita,
Napaigtad sa aking narinig at nalasahan.
Nanatili ka pala sa aking pangitain
Nakaukit ka pala sa aking pagpapahalaga.

Bakit di mo sinabi? Imortal ka pala!
Naninirahan sa luklukhang ibinasura ng iilan.
Salamat sa mga iniwan: pag-ibig, katarungan at karangalan
dahil dito’y muli’t muli kang nababanaagan.
Di ko napansin, mga bakas mong iniwan
ay nagpabago sa landas ng tubig at kalawakan
at nagpatingkad sa nawawasak na kapaligiran.

Uhaw ako… nais kitang inumin.
Gutom ako… nais kitang kainin.
Wala na akong pakialam, kung ako man ay iyong lunurin,
kaladkarin sa lansangan upang hiyain.
Di ko na alintana pumanaw man ang ulirat
buong katawan ay mamanhid nang lahat
at di na ako matatakot sa pagsapit ng dilim.

Ako ba’y isa ring hugis?
Papanaw din ba ako tulad ng mga tala?
Naaaninag din ba ako ng mga mata?
Magbabago rin ba ako at mawawala?
Nasan ang pantas?
Ba’t Walang sumasagot?
Putol na yata ang linya ng telepono.

Sa aking pagkawala, nawa’y manatili
ang hugis kong maiiwan sa mga isipan.

Gagawa ako ng aking hugis,
isang hugis na ako ang may akda.
Walang librong magdidikta
at walang batas na magtatakda.
At sa aking pagpanaw ay iiwan ko…
ang aking hugis.

Ngunit paano ko mabubuo ang hugis,
paano ko ito iguguhit
kung di ko makakausap ang pantas?
Putol na ang linya…
Naghihintay ang pantas…
Naghihintay ng aking mga katanungan
at marami pang katanungan.

Sana may mag-pasalod…

Kahalagahan ng Abstraksyon

Photo by Pamela Gabuco

Dantaon na ang nakalipas nang pasimulan ni Socrates ang konsepto ng umiiral bilang pinakaunang prinsipyo. Dito unang naghiwalay ang payak na pilosopiya sa mitolohiya. Mula dito ay itinayo ni Aristotle ang pundasyon ng metapisika.

Lumipas ang mga siglo, niyakap ng kanlurang kaisipan ang metapisika. Ngunit marami ang tumuligsa sa mga abstraktong konsepto nito. Isa sa mga matinding kritiko nito ang eksistensiyalismo na pinasimulan ni Soren Kierkegaard (1813-1855) noong ika-19 siglo. Gayumapan, nanatili itong gamit ng mga teyologo sa pag-aaral ng mga bagay na imateryal.

Lumipas na ang ng dalawang milenyo, nanatiling sa mga imateryal na bagay lamang kadalasan nagagamit ang abstraksyon. Tila ang hirap i-ugnay ito sa mga pilosopong praktikal tulad ng pragmatismo at esthetiks. Ang tanging tila malapit na hambing ay ang epistemolohiya, ang teorya ng kaalaman. Isinasaad dito na ang proseso ng kaalaman ay nangyayari sa pag-abstrak ng hugis ng mga bagay.

Ayon sa aking opinyon, ang abstraksyon ay may kaugnayan sa larangan ng siyensiya, teknolohiya at sining. Ang mga konsepto ay nilalaro sa malikhaing imahinasyon. At doon nagaganap ang prosesong distorsiyon, manipulasyon, pag-uugnay at paghahambing ng mga hugis upang makabuo ng isang sining, disenyo o imbensyon.

Gayunpaman, hindi lang abstraksyon ang proseso ng paglikha. Mayroon ding nagmumula sa instinctive design at accidental creation. Nais ko lang bigyan diin na isa ang abstrakyon sa mga proseso ng pagiging malikhain.

Marahil, kelangan ang isang masusing balik-tanaw sa mga prinsipyo ng epistemolohiya at isang tahasang paghahambing nito sa proseso ng sikolohiya. Dahil marami pa ang dapat ungkatin at marami pa ang maaaring matuklasan na pwedeng makapagpabago sa sistema ng edukasyon, siyensya at sining sa hinaharap.

Panahon

Watak na Pag-Inog

Hirap akong limiin
ang tunay mong kahulugan:
Ikaw ba ay umiiral
o isang katanungan?
Bakit di kita kayang pigilan?
Bakit lahat ng iniwan mo’y
tinaguriang nakaraan?

Mga mata mo’y nakatuon sa hinaharap
tila magsasakang nag-aabang ng pagtubo ng buhay sa lupa.
Itinakda mo ba ang pagtibok ng puso,
ang daloy ng hininga?
Nasusukat mo ba ang pinagmulan ng buhay?
Ikaw ba ang lumikha ng parisukat, tatsulok at parihaba?
Nababasa mo ba ang bawat isipan?
Ikaw ba ang nagsilang ng kagandahan?

Naturingang kang saksi ng mga digmaan,
Tagamasid sa pagsilang at pagbagsak ng mga hari.
Ikaw din ba ang lumikha ng mga diyos
na lumukob sa aandap-andap na pananampalataya?
Sa iyo rin ba sumangguni ang propeta?
Sa ‘yong musika ba nabuo ang ritual ng pagsamba?

Ituloy mo ang pagdaloy at ako’y nakikinig.
Sa pagtalaga mo sa mga tala ako’y nakatingin
at titipunin ko ang mga astrologong sa ‘yo rin ay nagmamasid.
Pupulungin ko sila at kami’y magkakaisa
kung ikaw nga ba ang nagtatakda o ikaw ang itinakda.
Mula doon ay lilikha kami ng awit
na pakikinggan at muling pakikinggan
habang patuloy mong pinaiinog ang daigdig.

Sa hudyat mo’y itinayo ang mga gusali,
sa ‘yong pagbabadya naganap ang paglikas.
Lingunin mo ang mga itinayong bantayog,
iguhit mo ang pagbangon ng kabihasnan
sapagkat sa ‘yong mga aklat ako’y sasangguni
upang isiwalat ang mga kathang naisip.
Sa pagsaboy ko ng katha sa lupa
yakapin mo ako ng iyong pagsang-ayon
at di ko na ibabaling sa iba ang aking paningin.

Sinukat ka ng agham,
nagbuo ng hugis ang matematika
ngunit lalo mo lamang inilingid ang iyong mukha
at ibinuyangyang ang iyong maskara.
Pilit kong hinagilap ang iyong hugis,
mula sa mga bakas ng iyong tilamsik
at ika’y natagpuan sa dulo ng aking pagtitimpi
at ang iyong anino sa sulok ng aking pagmamadali.

Nakatitig ako ngayon sa orasan,
nagtatanong…
at naghihintay sa iyong kasagutan
kung bakit ang dantaon ay nagiging isang oras…

…kapag kausap ko ang aking crush.