Arteng Kusina

Pebrero 15, 2012

Sa panlabas, ang sining ay ang wastong pag-hinto, pagpapatuloy at paglalagay, napapanahong pagbilis at pagbagal at maaari ring ito’y ang tamang panahon at espasyo.

Ang sining ay ugali ng pag-inog ng panahon, hugis ng paggalaw, pahiwatig ng enerhiya at tilamsik ng ideya. Ngunit ang lahat ng ito’y pinag-tagni-tagni sa ilalim ng dikta ng panlasa.

Ang panlasa ay diyalektika ng genetics at praktis na pinatatapang ng determinasyon at disiplina. May ebolusyon ang panlasa at apektado ito ng maraming bagay: ang taong kausap, ang kapaligiran, ang mga ideyang nagtu-tunggalian at ang mga piyesa ng sining ng iba.

May mga behikulo ang panlasa: ang imahinasyon, ang tsamba, ang damdamin, karanasan at ideya. Sa mga ito siya umiinog, nabubuhay at lumilikha.

Napakadali sa isang artista ang gumawa ng sining. Ngunit napakahirap ipaliwang kung bakit ito sumisibol. Kung ano man ang misteryong bumabalot sa sining, isang mahalagang tanong lang ang dapat tandaan: papaano ba natin huhubugin ang ating panlasa?

Sining Para Sa Masa?

Oktubre 29, 2011

Minsan nagmungkahi ang isang batikang makata na si Tomas Agulto sa mga manunula na bakit hindi doon tumula sa kalye, sa Quiapo o kung saan ang mataong lugar sa halip na sa apat na sulok lamang ng conspi. Ayon kay Mang Tom, tanging mga manunula lamang at mga edukadong mulat na ang makakarinig ng mensahe kung di dadalhin ang tula sa kalye. Anong magiging epekto nito sa lipunan kung tayo-tayo rin lang naman ang nagkakarinigan?

Oo nga naman. Ayon nga kay Lourd de Veyra, nagpupunta ba sa CCP ang ordinaryong mamamayan? Paano mo naman imumulat at tutulungang makabangon sa kahirapang dulot ng katiwalian ang lipunan kung ang mga nakakakita at nakaka-appreciate ng art ay ang mga mulat na o ang mga nasa alta-sosyedad?

Nakakalunos na isipin na ang “art” na kinahuhumalingan ng masa ay ang “Eat Bulaga,” “Willing Willie” at anumang show tungkol sa buhay artista. Hindi naman masama ang mag-enjoy ang masa, ngunit saan nga ba sila dinadala ng sining? Makalikha kaya ang mga alagad ng sining ng mga obra na kakagatin ng masa? Magkakaroon kaya ng show na pang masa na kapupulutan ng aral?

Ito ang matinding hamon sa mga alagad ng sining – paano dadalhin ang art sa ordinaryong mamamayan. Ngunit kailangan ba talaga nila ito? Mababago ba sila nito? Baka kuntento na sila sa mga love songs at mga walang kabuluhang kanta ngunit nakakatuwa at minsan ay mahalay. O baka naman pwedeng targetin ang mga intelektuwal na nag-papainog ng buhay ng masa tulad ng mga pulitiko, panginoong may-lupa, may-ari ng kumpanya at mga lider ng organisasyon.

Bagaman may mangilan-ngilan nang arte ang kinagat ng masa tulad ng kanta ng Asin, ni Joey Ayala at Yano at marami na rin ang nagbabasa ng Pugad Baboy at Aklat ni Bob Ong, kulang pa rin. Ngunit hindi pa naman siguro huli ang lahat. Sana mas marami pang manood ng mga video ni Lourd de Veyra at Juana Change. Sana tangkilikin din ang Indie Films tulad ng “Busong.” At sana magkaroon din ng pagbabago ang mga TV shows. Sana maging educational ang kanilang mga palabas, hindi lang puro mga seksing babae lamang na gumigiling at mga pinamimigay na pera ang makikita. Sabagay, meron na ring TV shows na kapupulutan ng aral tulad ng Pinoy Explorer at Born to be Wild. At sana nga, madagdagan pa ang mga palabas na tulad nito.

Sakrilehiyong Obra

Hulyo 28, 2011


Distribyut si Mideo ng Painting Workshop Certificates

Una kong nakilala si Mideo Cruz noong 2006. Siya noon ang naimbitahang art forum facilitator sa pagdiriwang ng 2nd Kalugtan Arts Festival sa El Nido. Tahimik lang siya sa isang tabi, nagmamasid. Sa unang tingin, batid ko na agad na malalim na tao si Mideo. Sa mga kasama niyang artist ko nalaman na isa siyang international performance artist at kagagaling niya lang sa Japan bago siya tumulak papuntang El Nido. Noong taon ding ‘yon, isa siya sa 13 Cultural Center of the Philippines [CCP] awardees.

Naging art workshop facilitator si Mideo sa 6th at 7th Kalugtan Arts Festival. Doon ko nakita kung paano niya turuan ang mga bata na maging malikhain sa pamamagitan ng mga bagay ng pwede nilang madampot tulad ng bato, sanga at iba pa. Sa kanyang art exhibit sa Balay Tubay Galeri ko nakita ang kanyang abstract paintings na masarap sa mata at makahulugan.

Kung susuriin mo ang mga gawa ni Mideo, performance art man o painting, may gusto siyang ipahiwatig tungkol sa pulitika, kapitalismo, relihiyon at sosyolohiya. At ang mga piyesa niya ay naghahamon sa budhi, nag-iimbita mag-isip at nakikipagtunggali sa emosyon. Sa madali’t sabi may enerhiya at mabibigat. Kaya’t di na ako nagulat nang mabalitaang kong tinutuligsa na siya ni Archbishop Oscar Cruz [binibiro namin na baka kamag-anak ni Mideo dahil ka-apelyido].

May kabigatan nga ang huling exhibit ni Mideo. Pinaghalo niya kase ang mga banal larawan ng pananampalatayang Katoliko sa mga bagay na makamundo tulad ng condom. Hindi naman masama na i-kondena ito ng Simbahan. Dahil may karapatan ang mananampalataya na igalang ang mga bagay na sagrado sa kanila. Ngunit dito masusukat ang tatag at kahinahunan ng Simbahan. Ipakukulong ba nila si Mideo ala-Carlos Celdran? Hindi ba’t Kristiyanong turo ang kapootan ang ginawang masama ngunit hindi ang gumawa. Dapat nga ipagdasal pa ng Simbahan si Mideo sa halip na kapootan. At ipagdasal din ng Simbahan ang imahen ni “Damaso” na di pa rin maalis sa paningin ng masang Pilipino.

Kung titingnan lamang ang panlabas ng larawan ay nakakasakit. Ngunit higit na masakit ang gustong iparating ni Mideo sa Simbahan at ang tunay na kalagayan ng Simbahan sa ginagalawan nating sosyedad. Hindi ko pa nakikita personal ang painting ngunit sigurado akong hindi magpipinta si mideo nang ganun kung walang malalim na dahilan at obserbasyon.

Isang masakit na imahe, isang imbitasyon sa paglalakbay at pagbabago sa loob ng Simbahan. Kung siguro’y naniniwala tayo na di na kailangan ng reporma sa Simbahan, ipakulong natin si Mideo at ‘wag nang isipin na may sugat tayong dapat gamutin.

Mahal ko ang Simbahan. Tutol din ako sa RH bill. Ngunit ayaw ko ang paraan ng Simbahan sa pagtrato sa mga tumutuligsa sa kanya tulad ni Mideo at Celdran. Meron pang mga Katoliko na nagbabanta at naghahamon ng away. Naiintindihan ko, ngunit kailangan nating maging mahinahon sa panahong ito ng krisis, at may higit na krisis kaysa sa larawan sa exhibit. Panawagan ko po sa lahat ng mga obispo at mananampalataya, sana maging mahinahon at bukas tayo sa diyalogo.

Photo by Cynthia Sumagaysay-Del Rosario

Tuligsain mo ang aking ideya,
Lurayin ang detalye,
Pagtawanan ang gramatika.

Durugin mo ang aking self-esteem.
Basagin mo ang natitirang respeto ko sa sarili.

Hamunin mo ang kapakinabangan ng aking teorya.

At kapag di ko na kaya,
Iduduwal ko ito at isusulat ang pait
Sa papel na basa ng sipon at luha.

At babalutin ko ito,
Pipigain ang katas
Sa pagkuyom ng aking palad…
…at saka isasampal sa magara mong mukha
habang inuusal ang salitang…

“Tenk yu!”

Pagkat nang dahil sa ‘yo’y…
…may naipasa akong report.

Ebolusyon Ng Wika

Disyembre 28, 2009

Matapos malingat sa pagsusulat at iwanan pansamantala ang mundo ng pagpipinta sa loob ng kalahating taon, ngayon ko lang napansin na pinagdedebatehan pala ng mga nasa institusyon ang kahandaan ng wikang Filipino sa literaturang pang-agham. Marami palang walang tiwala sa yaman ng sariling wika. Sa pananaw yata nila hindi pa kaya ng wika natin ang ipahayag ang mga terminong teknikal ng agham, matematika at maging pilosopiya. Madali lang naman ang solusyon diyan. ‘Wag tayo masyadong umasang mabubuhay pa ang mga sinaunang terminong tagalog at huwag na rin nating ipagpilitang gamitin ang mga terminong espanyol kung ito’y nagpapasama ng estitikong lasa ng panitikan.

Halimbawa ang paggamit ng salitang absoluto na pwede mo naman gawing absolut. Tapat tayo sa paggamit ng salitang merkado na pwede naman gamitin ang salitang market. Bakit tayo takot gamitin ang hiram na ingles gayong bumabalik din naman tayo sa hiram na espanyol. Pareho namang hiram iyon. Kung mapapako tayo sa mga terminong makaluma at matatakot tayo sa ebolusyon ng wika, mamamatay ang ating wika tulad ng Latin.

Ang paghiram ng wika ay hindi nangangahulugan ng kakainin ng ibang wika ang ating wika. Hindi mangyayari ‘yan habang meron tayong panlapi. Tulad ng salitang kyut, magiging ating ito kung gamitan mo ito ng panlapi tulad ng “nag-pa-kyut” at “na-kyut-an.” Hayaan nating magkaroon ng ebolusyon ang wika. Alalahanin natin na ang wika ay nagsisilbi sa masa at hindi ang masa ang magsisilbi sa wika. Hindi ba natin gagamitin ang termino kung wala ito sa diksyunaryo. Alam nyo ba na sa lahat ng diksyunaryo, ang mga termino ay kumakalat muna sa popular na dila bago isali sa talaan?

Bakit di muna natin simulang subukan ang literaturang pang-agham, teknolohiya, pilosopiya at matematika bago natin itala sa diksyunaryo ang mga wikang teknikal tulad ng ispeys, taym, kwadrant, hayperbola, substans at presyur. Kung ang uubusin natin ang oras natin para pag-debatehan ito, wala tayong patutunguhan. Mungkahi ko ay subukan nating gawin. Sa huli naman, ang mga mambabasa ang maghuhusga kung na-gets talaga nila ang nais nating iparating.

Absinthe

Disyembre 17, 2009

Ang absinthe ay isang uri alak na naging popular noong pagtatapos ng ika-19 siglo hanggang sa pagbubukas ng ika-20 siglo. Kakaiba ito sa ordinaryong alak. Parang itong droga na magdadala sa ‘yo sa mundong di makatotohanan. Dahil madalas maging dahilan ito ng krimen noon, ipinagbawal ang pagtitinda ng alak na ito sa maraming bansa. Ngunit noong Disyembre 2007, ito’y muling ibinalik sa Estados Unidos. Gayunpaman, kailangang tanggalin ang isang substansiyang nagiging dahilan ng pagkabangag bago ito pahintulutan ibenta sa nasabing bansa.

Hinihinala na ito ang madalas inumin noon ng pamosong pintor na si Vincent Van Gogh. Napraning siya noon at nagawa niyang putulin ang kanyang tenga upang ialay sa kasintahan pokpok. Ito rin marahil ang naglugmok sa kanya sa matinding depresyon na siya ring nagtulak sa kanyang tangkang pagpapatiwakal.

Popular ang absinthe sa mga artista noon sa Yuropa, lalong-lalo na sa bansang Pranses. At ito ay talagang nakaka-adik. Itinuring nila itong musa ng mga pintor, manunulat, kompositor, iskultor at iba pang mga alagad ng sining. Dahil sa berdeng kulay nito, binansagan itong “luntiang diwata” ng mga manginginom.

Sa makabagong panahon, may bagong mukha ang absinthe para mga artist. Merong medyo mabait na nagtitiis na lamang sa Tanduay, Gin Bulag o kaya’y Ursus. Ang mga walang pake ay tumitira naman tsongki at shabu. Meron namang gusto ay legal kaya tumutira ng lamang ng cough syrup. Sa mga kuripot naman at wala talagang pera ay nagtitiis na lamang sa paghitit ng katol o kaya’y paglanghap ng gamit na medyas na pinatuyo sa init ng araw.

Ako naman ay gustong maiba kaya nagsagawa ako ng isang eksperimento. At nakita kong epektibo ang aking imbensiyon. Ito ay ang pagpipigil ng utot hanggang sa punto na makakakita ka na ng mga pangitain. Dahil parang ka nang nilalagnat sa mga sandaling ‘yon, makikita mo na ang “luntiang diwata” na sumasayaw habang ikaw ay pinagpapawisan nang malamig.

Madalas tayo mag-panic makahanap lang ng musa. Ngunit sa bandang huli, tayo rin pala ang biktima. Hindi lang droga o katol ang musang nakakasama. Kasama na dito ang mga babaeng nag-gagandahan o kalalakihang binalutan ng masel. Minsan ay pera, katanyagan at kapangyarihan. Nakakapanghinayang na matapos mamulat natin ang ating kapwa dahil sa magagandang obra, tayo naman pala ang bubulusok sa walang hanggang karimlan.

Paano Di Matawag Na Panget?

Disyembre 14, 2009

Pagdating sa usapin ng sining, abala ang mga artista sa pagpapalabas ng kagandahan, kahulugan, katatawanan, kaartehan, damdamin at kung anu-ano pang pwedeng ilabas mula sa kanilang mga obra. Merong humahagilap ng kasagutan mula sa sariling pagsisikap, meron naman mula sa karanasan at ang iba naman ay naglalaan ng pera at panahon sa pag-aaral. Pero ano ba talaga ang basehan ng kagandahan?

Sa mga pinalad na nakapag-aral sa mga pamantasan at dalubhasaan, siyempre lalabas diyan ang balance, depth, harmony, proportion, hue at iba pang mga sukatang itinakda ng estitika. Diyan mo na rin mararanasan na unti-unti ka nang naglalaway at nahuhumaling sa mga obra ni Mozart, Picasso at Shakespeare na dati’y di mo pinapansin o kaya’y binabato ng makahulugang hikab. At mapapansin mo na lang na nasusuka ka na kapag naririnig mo ang kantang Osto-Otso,  Totoy Bibo at Spaghetting Pababa na dati’y feel na feel mo pang sayawin.

Kung wala ka namang pera o panahong mag-aral ng sining o kaya’y wala ka talagang intensyong magpaka-dalubhasa, mapapansin mo na lamang na kusa pa ring lumalabas sa iyo ang sining. Habang ikaw ay nagtuturo, bigla na lang makakaisip ka ng joke na patok sa mga istudyante. Habang nag-aararo sa bukid mapapansin mo na lang bigla na magkakaroon ng magandang hugis ang lupang binungkal. Minsan ay mapapakanta ka ng ala-Luciano Pavarotti kapag nabagsakan ng maso ang iyong paa. Ngunit dahil hindi mo talaga mundo ang paggawa ng arte ay wala ka ring panahon upang kunsultahin ang mga institusyon kung tama ba o nasa pamantayan ang iyong nagawang sining nang di sinasadya.

Gayunpaman, alam mo na ang mga ito’y nakakatulong sa pagpapahayag mo ng saloobin o kaya’y paglalabas ng napaka-tinding emosyon. Alam mo ring dahil dito’y nailalabas mo ang stress mula sa trabaho, tensiyon mula sa mga problema at depresyon dala ng pagkamatay ng itong tuta. Minsan ay batid mo ring naililigtas ka nito mula sa tendency mo na masiraan ng tuktok dahil sa wala kang mautangan o dahil sa kaiisip kung nauna ba talaga ang itlog sa manok.

Maging ang masa ay may tinatangkilik na sining. Gaano man kababaw ang pagtanaw dito ng mga intelektwal, sining pa rin itong kanilang tinitingala. Dahil ito ang nagbibigay sa kanila ng aliw, aliw na maaaring minsa’y nagsisilbing pampamanhid sa kahirapang nararamdaman. Gayunpaman, meron din namang mga piyesang patok sa masa ngunit kapupulutan ng aral at minsa’y nagmumulat ng isip. Ang ang mga piyesang ito’y bihira mong makita sa merkadong umiinog lamang sa paksa ng ligawan, karahasan at katatawanan.

Habang umuusad ang sining ng kabihasnan, tahimik na nag-a-agaw-buhay ang katutubong arte sa mga pusod ng gubat. Dahil nangangabulok ang mga dahon at balat ng kahoy na nagtaglay ng mga liriko, kwento at guhit nila, umaasa na lamang ang pananatili nito sa pagsasalin-salin sa mga dila ng henerasyon. Mabuti na lamang at hindi nabubulok ang kanilang mga gawang yari sa luwad. Walang hugis, walang sinusunod na batas at walang merkadong nagtatanyag…      …ngunit mayaman sa ekspresyon, malayang pag-iisip at walang bahid ng pagkukunwari. Sa paglipas ng panahon ay nanatili itong tapat sa pagnanais na papurihan ang higit na nakakataas na pag-iral at i-respeto ang kalikasang kanilang kinagisnan.

Sa pagsipat mula sa mga ibat-ibang perspektiba ng pagtingin sa sining, naguguluhan na ako kung saan sa mga ito ang tamang pamantayan ng sining upang masabi na maganda o panget ang isang gawa. Nangangamba na kase ako na tawaging panget ang aking gawa. Baka lalong bumaba ang aking self-esteem. Baka hindi na ako magpatuloy sa pagpinta, pagsusulat at paglikha ng awit. Baka isang araw ay may dalubhasang pumuna sa sa aking mga obra.

Mga obrang hitik sa diwa ng pamantasan, mga gawang kusang lumabas lamang dala ng pangangailangan o mga ekspresyon ng payak na pakikipagniig sa kalikasan…   …sino nga ba ang totoo sa mga ito? Saan ako papanig? Nagsisimula na akong magpanic. Hindi na ako makakain. Hindi na rin ako makatulog. Para na akong sinapak sa laki ng aking aybags. Pinagpapawisan na ako nang malagkit. Namumutla na ang aking mga labi. Pang gustong kong sumigaw ng “Saklolo!”

Gayunpaman, may positibong enerhiya akong nararamdaman sa kasalukuyan. Dahil natututunan ko nang i-appreciate…    …ang mga likha ni Fanny Seranno, Pitoy Moreno at Boy Abunda.

Safehouse Infoshop

leaks of an un-boxed mind

densio

Just another WordPress.com site

Picturesque

release the endorphin

Pinay

I don't want to be defined.

Likha ng Kamay

Artisans of the Aborlan Arts Program

sibaltan

a peaceful village by the sea ~ east el nido, palawan

Retired? No way!

Discovering my new island home

iskul ob pilosopi

imbitasyon na tayo'y mag-isip..

Mga Sulating Pilipino

...mga larawang isina-titik

kuntra krusada

Laban sa Kultura ng mga Hari

Bagong Pananaw

Ang paglalakbay ni Fransisko Kiamko (Pagtuklas sa Isang Moralidad na Hindi Nakabatay sa Tradisyunal na Diyos o Relihiyon)

WordPress.com

WordPress.com is the best place for your personal blog or business site.